ενημέρωση 5:08, 19 July, 2019

O Παναγιώτης Κανακάκης και το μεγάλο όχι

Γράφει ο Γιάννης Κατσίμπας

Ώστε μπορεί κανείς να πει από δειλία ένα μεγάλο όχι;

Σκέφτομαι με πόσο ηρωισμό, με πόση λεβεντιά, με πόση περηφάνια έχει επενδυθεί η λέξη “όχι“. Κυρίως όταν γράφεται με κεφαλαία: ΟΧΙ. Και, πράγματι, πόσο ηρωικό, λεβέντικο και περήφανο είναι ενίοτε ένα βροντερό ΟΧΙ! Το ξέρουμε από την Ιστορία μας, έτσι δεν είναι;

Σκέφτομαι επίσης πόσο έχει συμβάλει, άμεσα ή έμμεσα, σ’ αυτό το φωτοστέφανο ηρωισμού που περιβάλλει το κάθε ΟΧΙ εκείνο το στομφώδες καβαφικό che fece… il gran rifiuto.

Αναρωτιέμαι όμως πόσοι ξέρουν τι σημαίνουν εκείνες οι τρεις ενδιάμεσες τελίτσες. Που δεν βρίσκονται καθόλου τυχαία εκεί. Πρώτα πρώτα, πόσοι ξέρουν σε ποιον ανήκει πραγματικά αυτός ο στίχος. Κι έπειτα για ποιον λόγο τον πετσόκοψε ο ποιητής, τι έβγαλε από τη μέση και το αντικατέστησε με τις τρεις τελίτσες.

Ποιος, αλήθεια, γνωρίζει ότι ο ποιητής διαπράττει μια μικρή πονηριά εκεί. Προκειμένου να υψώσει εκείνον που λέει “το μεγάλο όχι -το σωστό...” ένα σκαλοπάτι πάνω απ’ αυτόν που λέει το ναι “και πηγαίνει πέρα στην τιμή και την πεποίθησή του“.

Ναι, ο Παναγιώτης Κανακάκης στέκει στο ύψος του, αυτό ως τη Κηφισιά.

Στέκει ακλόνητος, αλώβητος από τις ύπουλες, ύποπτες σειρήνες της ευκαιρίας. Να πάμε να αλώσουμε το «εχθρό», δηλαδή τον κακό μας εαυτό. Για μικροπαραταξιακές βολές να ισοπεδώσουμε, να κλονίσουμε, να αποποιηθούμε ένα παρελθόν ένα παρελθόν που με θυσίες προσωπικές άντεξε στα κελεύσματα των σειρήνων, θέλει να έχει κάποιες αρχές.

Έτσι λοιπόν έβαλε όλους αυτούς τους σημερινούς φιλόδοξους, αλλά που μάχονται μόνο για το εαυτό τους, την πάρτη τους, τους φιλοτομαριστές, τους ευκαιριακούς πελάτες της νέας τάξης πραγμάτων. Αυτούς που σήμερα βλέπουν το Δήμο σαν όχημα να εκπληρώσουν τα όνειρά τους με μόνο ένα στο μυαλό. Την άλωση της πόλης προς όφελός τους.

Είπε όχι σε μια συμφωνία «loose – loose”

Όχι είπε ο Παναγιώτης Κανακάκης και για ένα ακόμη λόγο. Το όνομα που παρέλαβε από τον πατέρα του και δυό φορές Δήμαρχο Κηφισιάς. Όσοι δεν τον γνώρισαν, ανάμεσά τους και εγώ, γυρνώντας μέσα στη πόλη ποτέ δεν άκουσα το παραμικρό, ούτε την πιο μικρή κουβέντα. Ο δήμαρχος Κανακάκης, ο γιατρός Κανακάκης ήταν πάντα στη ζωή του δίπλα στους Κηφισιώτες, ανιδιοτελώς, τους έβλεπε, τους κούραρε, φρόντιζε για τους Κηφισιώτες.

Και ο Παναγιώτης, ίδιος, στα ίδια βήματα, τα ίδια χουνέρια, ποτέ δεν έχει ζητήσει χρήματα από ανήμπορους Κηφισιώτες, ποτέ, αυτό μετά πλήρους προσωπικής γνώσης.

Δεν ήταν δυνατό να ακούσει τις εφήμερες σειρήνες. Δεν ήταν δυνατόν να συνεργαστεί με άτομα που έχουν δώσει αποτρόπαια, άσχημα στοιχεία, αρπαγής, ήταν τυχάρπαστοι, εφήμεροι. Είναι ζήτημα αρχής, από την οικογένεια, το σφυριλατήθηκε περιβάλλον.        

ante Alighieri

Επειδή στην πραγματικότητα όλος ο στίχος (που, φυσικά, ανήκει στον Δάντη) λέει: che fece per vilta il gran rifiuto. Παναπεί: “που λέει από δειλία το μεγάλο όχι”.

Ώστε μπορεί κανείς να πει από δειλία ένα μεγάλο όχι;!;

“Από τα ποιήματα του Καβάφη που μ’ ενοχλούν πραγματικά· πρώτα γιατί δε μου μεταδίνει κανένα αίσθημα· έπειτα, γιατί άκουσα τόσους και τόσους να το απαγγέλνουν με το στόμφο εκείνων που δεν ξέρουνε τι λένε· θαρρείς πως ο καθένας μπορεί να το γεμίσει με όλα τα ναι και τα όχι που του έλαχαν στο μεροκάματό του. Υπάρχει ένας υποδεέστερος αισθηματισμός στην αρχή του έργου του Καβάφη· θα ήταν κάπως φτενό το έργο του, αν έμενε έτσι ως το τέλος. Το μεγάλο Ναι και το μεγάλο Όχι δίνουν έναν ήχο αρκετά κούφιο· εννοώ το ποίημα χωρίς τον τίτλο· δυστυχώς υπάρχει και ο τίτλος, και το επιβαρυντικό είναι ότι ο Καβάφης απαιτεί να προσέχουμε και το παραμικρό τυπογραφικό σημείο· όχι μόνο οι τίτλοι, αλλά και ένα κόμμα έχουν οργανική σημασία υποχρεωτικά για τον αναγνώστη. Ο τίτλος αυτός είναι ένας στίχος του Δάντη παραμορφωμένος, που ανήκει στην ακόλουθη περικοπή της Κόλασης

Οι ψυχές που έκαναν τη μεγάλη άρνηση είναι οι πιο καταφρονεμένες απ’ όλες που βλέπουμε σ’ ολόκληρη την Κόλαση. Όχι οι πιο κολασμένες ή οι πιο βασανισμένες -οι πιο καταφρονεμένες. Είναι οι ψυχές των αδιάφορων, των χλιαρών, των λαγόψυχων, των αμέτοχων, των ουδέτερων· εκείνων που έζησαν “χωρίς ψόγο και χωρίς έπαινο” , γιατί αρνήθηκαν να πράξουν και το καλό και το κακό· τους αποστρέφεται και ο Θεός και ο Σατανάς. Δεν τους καταδέχεται ούτε καν η Κόλαση, γιατί μπροστά τους οι κολασμένοι θα ένιωθαν κάποιαν υπερηφάνεια, κάποια δόξα. Είναι έξω από την ιεραρχία των ανθρωπίνων παθών που είναι η Κωμωδία, είναι στο περιθώριο, δεν περνούν τον Αχέροντα· είναι στο περιθώριο της ζωής και του θανάτου· ποτέ τους δεν ήταν ζωντανοί. Αυτό είναι το νόημα και το αίσθημα “της μεγάλης άρνησης” για τον Δάντη· αυτό μεταδίνει στον αναγνώστη που τον εδιάβασε με κάποια προσοχή. Εκείνοι που την έκαμαν δε λένε ούτε ναι ούτε όχι, γιατί είναι ένα νεκρό σημείο, και για να πεις ναι ή όχι, μεγάλο ή μικρό, πρέπει να μην έχεις κάνει την άρνηση της ζωής-.”

Che fece … il gran rifiuto

Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα
που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι
να πούνε. Φανερώνεται αμέσως όποιος τόχει
έτοιμο μέσα του το Ναι, και λέγοντάς το πέρα

πηγαίνει στην τιμή και στην πεποίθησί του.
Ο αρνηθείς δεν μετανοιώνει. Aν ρωτιούνταν πάλι,
όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως τον καταβάλλει
εκείνο τ’ όχι — το σωστό —  εις όλην την ζωή του.

Ο τίτλος, σε παλιά ιταλικά, σημαίνει «που έκανε … τη μεγάλη άρνηση». Τα αποσιωπητικά δηλώνουν ότι κάτι λείπει, κάτι έχει παραλείψει ο Καβάφης. Από πού είναι όμως ο στίχος;

Θα το ξέρετε, μάλλον -πρόκειται για στίχο παρμένο από την Κόλαση του Δάντη, από το τρίτο κάντο. Ο πλήρης δαντικός στίχος είναι che fece per viltate il gran rifiuto, κατά λέξη: που έκανε από δειλία τη μεγάλη άρνηση. Ο Καβάφης εσκεμμένα παρέλειψε τις δυο λέξεις, όχι επειδή ήταν γνωστές ή ευκόλως εννοούμενες, αλλά επειδή θέλησε να δώσει ένα άλλο νόημα στο δικό του ποίημα. Αλλά κατά ευτυχή σύμπτωση, όπως μάς θυμίζει σημείωση του ίδιου του Καβάφη για το θέμα αυτό. Λέει ο Καβάφης: «Το “per viltate” βγήκε διότι ακριβώς το ποίημα πραγματεύεται ή υπονοεί την έλλειψιν του viltate».

Δηλαδή ο Καβάφης πήρε τον γνωστό στίχο του Δάντη και τον χρησιμοποίησε ως τίτλο, όμως σε άσχετο δικό του ποίημα, κι έτσι είχε το δικαίωμα να αφαιρέσει την αναφορά στη δειλία, διότι ο δικός του Αρνητής δεν είναι δειλός, όπως ο δαντικός. Δεν είναι δειλός, αλλά τον βασανίζει το σωστό Όχι που είπε. Πάλι εξηγεί ο Καβάφης σε άλλη σημείωση 

Αρνήθηκε, γιατί σκέφτηκε ευσυνείδητα ή πως είναι ακατάλληλος για το έργο ή πως το έργο είναι ανάξιό του ή πως το έργο δεν έπρεπε να πραγματοποιηθεί ή κάποια παρόμοια λογική αιτία. Όμως κάποιος άλλος ανέλαβε το έργο και επέτυχε — πιθανότατα επειδή ήταν ο κατάλληλος για τούτο το ειδικό έργο, ή είχε στην διάθεσή του ορισμένα ειδικά μέσα, τα οποία αλλοίωσαν ή διευκόλυναν ή βελτίωσαν το έργο είτε τα αποτελέσματά του. Η επιτυχία αυτού του κάποιου άλλου αντανακλά εις βάρος του Αρνηθέντος, και αυτός είναι ο λόγος που, αν και ο Αρνηθείς εγνώρισε πως το Όχι του ήταν σωστό, μολαταύτα τούτο το Όχι τον βαραίνει σε όλη την ζωή του — το κάνουν να τον βαραίνει οι υποψίες και οι φλυαρίες και οι επιτιμήσεις και οι παρανοήσεις των πολλών.

Ο στίχος του Δάντη, είπαμε, ανήκει στο τρίτο Κάντο. Εκεί, ο ποιητής περιγράφει έναν προθάλαμο της Κόλασης, πριν μπει στους εννιά της κύκλους, όπου βρίσκονται και βασανίζονται εκείνοι που «δίχως ατιμιά και δόξα εζήσαν» (στη μετάφραση του Καζαντζάκη), όσοι θα λέγαμε παρέμειναν αναποφάσιστοι ανάμεσα στο κακό και στο καλό. Ο ποιητής μιλάει με απόλυτη περιφρόνηση για τις θλιβερές αυτές ψυχές και τους επιφυλάσσει μαρτύρια («ολόγυμνοι γυρνούν και τους δαγκάνουν αλύπητα χοντρόμυγες και σφήκες»). Και, στο σημείο που μας ενδιαφέρει, γράφει

Έτσι και ο Παναγιώτης Κανακάκης διάλεξε να πει το μεγάλο όχι. Είναι πράξη μεγάλου θάρρους, σε αντίθεση με τη ελεεινή δειλία ενός ναι.

Τον έχει επηρεάσει αυτή η πράξη, η στάση ζωής ως προς την εξέλιξη των γεγονότων;

Θα τολμήσω να αναφέρω ουδόλως, αντίθετα από αυτή την πάλη με τον εαυτό του, με την ιδιοσυγκρασία του γύρισε πιο δυνατός, πιο συγκροτημένος, πιο ανθρώπινος,

Επέστρεψε έτοιμος, πιο δυνατός.-

ΥΓ. Τέτοια σκέφτομαι πρωί πρωί. Κι ακόμα δεν έχω πιει καν τον πρώτο καφέ. Μάλλον αυτό φταίει…

Τελευταία τροποποίηση στιςΠαρασκευή, 29 Μαρτίου 2019 18:28

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.