Το Νεπάλ είναι εικόνα από το μέλλον της κλιματικής κρίσης και των αρνητών της

Η καταστροφή της 26ης Αυγούστου στα σύνορα του Νεπάλ με το Θιβέτ, όπου η κατάρρευση τεράστιας μάζας πάγου και βράχων πυροδότησε μια σαρωτική ροή λάσπης, είναι η σοκαριστική εικόνα από το μέλλον ενός πλανήτη που θερμαίνεται. Ωστόσο, στο δημόσιο διάλογο αυτό που υπερτονίζεται είναι η αβεβαιότητα των επιστημόνων για τα αίτια της καταστροφής. Είναι πράγματι έτσι;

Οι πρώτες αναλύσεις δορυφορικών εικόνων από την καταστροφή στο Νεπάλ δείχνουν ότι η αλληλουχία των γεγονότων ξεκίνησε με την κατάρρευση βράχων και ενός μεγάλου τμήματος παγετώνα κοντά στο Λανγκτάνγκ Λιρούνγκ. Η πλημμύρα και η ροή λάσπης, πάγου και βράχων κατέστρεψαν οικισμούς, δρόμους και γέφυρες και άλλαξαν την κοίτη ποταμών σε μεγάλη απόσταση από το σημείο της αρχικής κατάρρευσης. Οι αριθμοί των θυμάτων και των αγνοουμένων συνεχίζουν να μεταβάλλονται καθώς εξελίσσονται οι επιχειρήσεις διάσωσης, με εκατοντάδες επιβεβαιωμένους νεκρούς και περισσότερους από χίλιους αγνοουμένους στις πρώτες ημέρες μετά την καταστροφή. Οι αρχές και οι επιστήμονες εξακολουθούν να εξετάζουν τις ακριβείς διεργασίες που οδήγησαν στην καταστροφή, καθώς και τον ρόλο της κλιματικής αλλαγής.

Το Νεπάλ βρίσκεται στην καρδιά μιας από τις σημαντικότερες παγετωνικές περιοχές του πλανήτη. Η Ορεινή Ασία φιλοξενεί περίπου 90.000 παγετώνες, περισσότερο από το ένα τρίτο των περίπου 210.000 παγετώνων που περιλαμβάνονται στη βασική παγκόσμια επιστημονική απογραφή. Η περιοχή των Ιμαλαΐων και του Χίντου Κους αποκαλείται συχνά «Τρίτος Πόλος», λόγω της τεράστιας ποσότητας χιονιού και πάγου που συγκεντρώνει.

Η θέρμανση επιδρά εδώ με πολλαπλούς τρόπους. Οι παγετώνες χάνουν μάζα, το νερό της τήξης μπορεί να σχηματίσει ή να διογκώσει παγετωνικές λίμνες και το μόνιμα παγωμένο έδαφος, το permafrost (βλ. σχετικά το εξαιρετικό ντοκιμαντέρ του Γ. Αυγερόπουλου), αρχίζει να υποχωρεί. Ο πάγος μέσα στο έδαφος λειτουργεί σε πολλά εδάφη σαν σταθεροποιητικό υλικό ανάμεσα στα πετρώματα. Όταν ξεπαγώνει, η συνοχή του εδάφους μειώνεται και αυξάνεται η πιθανότητα κατολισθήσεων και καταπτώσεων βράχων. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η οριστική απόδοση ενός συγκεκριμένου γεγονότος στην κλιματική αλλαγή απαιτεί ειδική ανάλυση, το αδιαμφισβήτητο συμπέρασμα όμως είναι ότι η θέρμανση αποσταθεροποιεί τα περιβάλλοντα υψηλού βουνού.

Χιλιάδες παγετώνες θα χάνονται κάθε χρόνο

Η καταστροφή στο Νεπάλ δεν είναι απλώς άλλη μια καταστροφή σε μια φτωχή χώρα της Ασίας. Μελέτη των Λάντερ Βαν Τριχτ, Χάρι Ζεκολάρι, Ματίας Χους και συνεργατών, που δημοσιεύθηκε στο Nature Climate Change το 2026, χρησιμοποίησε τρία παγκόσμια μοντέλα για να εξετάσει την εξέλιξη περισσότερων από 200.000 παγετώνων. Οι επιστήμονες εισήγαγαν την έννοια της «κορύφωσης της εξαφάνισης των παγετώνων», το χρονικό σημείο δηλαδή κατά το οποίο θα χάνεται ο μεγαλύτερος αριθμός μεμονωμένων παγετώνων κάθε χρόνο.

Τα αποτελέσματα τοποθετούν αυτή την κορύφωση μεταξύ 2041 και 2055. Αν η παγκόσμια θέρμανση συγκρατηθεί στους 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα, η μέγιστη απώλεια εκτιμάται σε περίπου 2.000 παγετώνες τον χρόνο γύρω στο 2041. Σε έναν κόσμο θερμότερο κατά 4°C, η κορύφωση μετακινείται προς τα μέσα του 2050 και πλησιάζει τους 4.000 παγετώνες ετησίως. Σημειώνεται ότι σήμερα τα μοντέλα υπολογίζουν ότι εξαφανίζονται περίπου 750-800 τον χρόνο.

Γιατί δεν υπάρχει ένα παγκόσμιο σχέδιο

Η δημιουργία ενός ενιαίου παγκόσμιου σχεδίου διαχείρισης των παγετωνικών καταστροφών προσκρούει πρώτα στη γεωγραφία. Ένας μικρός παγετώνας των Άλπεων, ένας παγετώνας της Αλάσκας και ένα σύστημα στα Ιμαλάια δεν δημιουργούν τον ίδιο κίνδυνο. Η μορφολογία, το υψόμετρο, η θερμοκρασία, οι βροχοπτώσεις, το μέγεθος των παγετώνων, η γεωλογία και οι χρόνοι απόκρισής τους διαφέρουν σημαντικά, όπως διαφέρει και το είδος της απειλής.

Υπάρχει βεβαίως και το οικονομικό χάσμα. Η Ελβετία μπορεί να διαθέτει πυκνά δίκτυα αισθητήρων, δορυφορική παρακολούθηση, γεωλόγους και οργανωμένα σχέδια εκκένωσης. Ορεινές κοινότητες στο Νεπάλ, στο Πακιστάν ή σε άλλες αναπτυσσόμενες χώρες δεν διαθέτουν αντίστοιχους πόρους.

Όπως έδειξε άλλωστε η καταστροφή στο Νεπάλ, η διασυνοριακή διάσταση είναι ένας ακόμη πολύ σοβαρός παράγοντας. Ένας παγετώνας μπορεί να βρίσκεται σε μία χώρα, η κατολίσθηση να συμβεί κοντά στα σύνορα και η πλημμύρα να πλήξει κοινότητες εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Τα Ιμαλάια τροφοδοτούν μεγάλα ποτάμια συστήματα από τα οποία εξαρτώνται τεράστιοι πληθυσμοί στην Κίνα, στην Ινδία, στο Νεπάλ, στο Πακιστάν και σε άλλες ασιατικές χώρες.

Η παραπληροφόρηση

Ας μην ξεχνάμε όμως και την παραπληροφόρηση όσον αφορά την λεγόμενη «κλιματική κρίση». Η καλύτερα τεκμηριωμένη περίπτωση αφορά τις εκστρατείες παραπληροφόρησης της βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων. Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023 στο Science ανέλυσε τις εσωτερικές κλιματικές προβλέψεις της Exxon και διαπίστωσε ότι ήδη από τη δεκαετία του 1970 οι επιστήμονές της είχαν προβλέψει με αξιοσημείωτη ακρίβεια την ανθρωπογενή υπερθέρμανση, καθώς το 63%-83% των προβλέψεων που εξέτασαν οι ερευνητές συμφωνούσε με την άνοδο της θερμοκρασίας που τελικά καταγράφηκε. Την ίδια περίοδο ωστόσο, οι δημόσιες τοποθετήσεις της εταιρείας αμφισβητούσαν την αξιοπιστία των κλιματικών μοντέλων και υπερ-τόνιζαν την επιστημονική αβεβαιότητα προσπαθώντας να αποπροσανατολίσουν το κοινό.

Παρομοίως, αντίστοιχη έρευνα για τη γαλλική Total (σήμερα TotalEnergies) διαπίστωσε μέσα από εσωτερικές επικοινωνίες και συνεντεύξεις ότι στελέχη της εταιρείας είχαν ενημερωθεί για τις δυνητικά καταστροφικές επιπτώσεις της υπερθέρμανσης από τα προϊόντα της ήδη από το 1971. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές του 1990, σύμφωνα με τη μελέτη, η Total συμμετείχε στην αμφισβήτηση της κλιματικής επιστήμης. Αργότερα, μετακινήθηκε στην αποδοχή της επιστήμης, συνοδευόμενη όμως από θέσεις που στοχεύουν να καθυστερήσουν τις πολιτικές περιορισμού των ορυκτών καυσίμων.

Πράγματι, η στρατηγική της απόλυτης άρνησης του φαινομένου φαίνεται να έχει μετακινηθεί στην πρόκληση αβεβαιότητας για τις λύσεις. Έρευνες για την επικοινωνία των πετρελαϊκών εταιρειών καταγράφουν μετάβαση από την ευθεία άρνηση της κλιματικής αλλαγής σε αφηγήματα που καθυστερούν ή αποδυναμώνουν τη δράση. Για παράδειγμα, η προβολή του φυσικού αερίου ως αναγκαίου «μεταβατικού» καυσίμου, η έμφαση στην ατομική αντί στην εταιρική ευθύνη (πχ. η καμπάνια της BP «Μάθε το αποτύπωμα άνθρακα σου»), και η αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας των πολιτικών απανθρακοποίησης είναι κάποιες από αυτές τις τακτικές. Μελέτη του 2025 που ανέλυσε περισσότερες από 200.000 αναρτήσεις στο Twitter/X περιγράφει αυτή τη μετατόπιση ως τη «νέα άρνηση»: η κλιματική αλλαγή δεν απορρίπτεται ευθέως, υπονομεύονται όμως οι λύσεις για την αντιμετώπισή της.

Ανάλογη μετατόπιση καταγράφει μελέτη του 2023 στο Energy Research & Social Science, η οποία εξέτασε την επικοινωνιακή στρατηγική τεσσάρων πετρελαϊκών κολοσσών (Shell, ExxonMobil, BP και TotalEnergies) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η επικοινωνία τους έχει απομακρυνθεί από την ευθεία άρνηση της κλιματικής αλλαγής και στρέφεται πλέον σε αφηγήματα που οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν «λόγους καθυστέρησης» (discourses of climate delay).

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι αυτού του τύπου η επικοινωνία μπορεί να λειτουργήσει ως πιο σύνθετη μορφή παρεμπόδισης της κλιματικής δράσης. Παρουσιάζουν τις ανανεώσιμες πηγές και κυρίως το φυσικό αέριο ως απαραίτητο καύσιμο της ενεργειακής μετάβασης, ενώ παράλληλα συνεχίζουν να βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα (νέες εξορύξεις κτλ). Δεν αμφισβητούν την επιστήμη, φροντίζουν όμως να διαμορφώνουν τις αντιλήψεις για το πόσο γρήγορη και βαθιά πρέπει να είναι η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.

Αυτά είναι κάποια στοιχεία που αξίζει να θυμόμαστε όταν, μετά την επόμενη «φυσική καταστροφή», ξεκινήσει ξανά η συζήτηση για το αν και πόσο συνδέεται με την κλιματική αλλαγή.

Πηγή: infowar