Αδάμαστα Καρπάθια - Το τελευταίο καταφύγιο της άγριας ζωής στην Ευρώπη

Γράφει ο Γιώργος Στάμκος

Καρπάθια: Χιονισμένα βουνά, πυκνά δάση, και φαράγγια, απομονωμένες καλύβες, διάσπαρτες αγροικίες, περιτριγυρισμένες από χωραφάκια με σωρούς από σανό και λιβάδια βόσκησης και, πιο χαμηλά, κοντά στα περάσματα και δίπλα στις κοίτες των ορμητικών ποταμών, μεσαιωνικοί πύργοι και κάστρα με τις ιστορίες και τους θρύλους τους.

Σαν ένα μεγάλο φυσικό και αδιαπέραστο τείχος, η οροσειρά των Καρπαθίων, με συνολικό μήκος 1.700 χιλιομέτρων που διατρέχει επτά χώρες με κυριότερη τη Ρουμανία, περιζώνει την Τρανσυλβανία από ανατολή και νότο, παρέχοντας προστασία αλλά και απομόνωση. Η οροσειρά είναι συμπαγής σαν φράγμα, όμως υπάρχουν και ορισμένα στρατηγικής σημασίας περάσματα, τα οποία επιτρέπουν τη διέλευση από τη μία πλευρά των Καρπαθίων στην άλλη. Αυτά τα περάσματα φυλάσσονταν από πύργους και κάστρα, κτισμένα τα περισσότερα μεταξύ 13ου και 16ου αιώνα, και σήμερα αποπνέουν μια ατμόσφαιρα μυστηρίου και θρύλων.

 

Ποενάρι: το πραγματικό «Κάστρο του Δράκουλα»

Τέτοιο είναι και το κάστρο Ποενάρι (Poenari), πραγματικό «κάστρο του Δράκουλα», κρησφύγετο και ορμητήριο του θρυλικού ηγεμόνα της Βλαχίας Βλαντ Γ' Τέπες, που βρίσκεται μεταξύ Βλαχίας και Τρανσυλβανίας. Ακριβώς εκεί «όπου ο διάβολος και τα παιδιά του βαδίζουν στη γη με ανθρώπινη μορφή», όπως περιέγραψε την περιοχή ο Βρετανός συγγραφέας Μπραμ Στόκερ, στο γκόθικ μυθιστόρημά του Δράκουλα (1897). Όμως, αν και ο Μπραμ Στόκερ «φωτογράφησε» το κάστρο του Μπραν ως την κατοικία του μυθιστορηματικού Κόμη Δράκουλα, ο πραγματικός, ο ιστορικός Δράκουλας, δηλαδή ο Βλαντ Γ' Τέπες, δεν κατοίκησε ποτέ εκεί, ίσως απλά να πέρασε πηγαίνοντας προς την Τρανσυλβανία. Ο δικός του πραγματικός πύργος ήταν το Ποενάρι.

Το χρονικό του Καντακουζηνού αναφέρει πως ο Βλαντ εξανάγκασε τους νέους βογιάρους, μαζί με τις συζύγους και τα παιδιά τους, να καταπιούν την περηφάνια τους και χτίσουν για λογαριασμό του, σαν απλοί εργάτες, το κάστρο του Ποενάρι. Η ιστορία του ίδιου κάστρου αναφέρθηκε το 1747 κι από τον Νεόφυτος Α΄, Μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας. Αυτός την εμπλούτισε και με την ιστορία του Πρωτομάστορα Μανώλη (Meşterul Manole), ο οποίος φέρεται να εντοίχισε εκεί την όμορφη γυναίκα του, την οποία μόλις είχε παντρευτεί, προκειμένου να εμποδίσει την κατάρρευση των τειχών του κάστρου, καθώς κατασκευαζόταν. Μια ρουμανική εκδοχή του «γεφυριού της Άρτας», που είναι ένα μοτίβο ανθρωποθυσίας το οποίο επαναλαμβάνεται σαν ηχώ σε πολλές περιοχές των Βαλκανίων. Οι αρχαίοι δαίμονες θέλουν πάντοτε θυσίες, νέων και όμορφων ανθρώπων, για να κατευναστούν και να επιτρέψουν στους ανθρώπους να σημαδέψουν με τα έργα τους τη φύση.

Τα βουνά ως καταφύγια

Στα Βαλκάνια και ευρύτερα στη νοτιοανατολική Ευρώπη τα βουνά υπήρξαν πάντα το τελευταίο καταφύγιο της παράδοσης και των αρχαϊσμών. Οι μεγάλες πεδιάδες έχουν την τάση να λειτουργούν ως «προκρούστεια κλίνη», όπου οι γλωσσικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες τείνουν να εξαλείφονται προς όφελος της εκάστοτε κυρίαρχης κουλτούρας. Στα βουνά και στις μικρές κοιλάδες όμως, η απομόνωση και η καθυστέρηση, ο παραδοσιακός συντηρητισμός έναντι της επέλασης του κάθε είδους εκσυγχρονισμού, διατήρησαν το τοπικό volkgeist, το γνήσιο «λαϊκό πνεύμα». Αυτό συμβαίνει ακόμη και στην εποχή μας με την επέλαση του οδοστρωτήρα που λέγεται τεχνολογικός πολιτισμός και Παγκοσμιοποίηση.

Στην ιστορία των Βαλκανίων τα βουνά διαδραμάτισαν πολυσχιδή και σημαντικό ρόλο. Δεν ήταν μόνο καταφύγια σε περιόδους επιδρομών και πολέμων για τους αγρότες των πεδιάδων και των κατοίκων των χωριών και κωμοπόλεων στις υπώρειες τους, όπως ήταν τα Καρπάθια για το ρουμανικό λαό. Προσέφεραν φυσικό καταφύγιο και άσυλο σε κάθε λογής φυγάδες, κατατρεγμένους και εξεγερμένους. Ήταν εστία για ερημίτες, περιθωριακούς, αιρετικούς και αντιεξουσιαστές κάθε είδους. Καταφύγια για επικηρυγμένους, παράνομους και ληστές, καθώς και ορμητήρια τους. Ένας χώρος στρατολόγησης σκληροτράχηλων πολεμιστών, αλλά και περιοχή ζωτικής σημασίας για τους βοσκούς και τους νομάδες, που περνούσαν στις πλαγιές τους σχεδόν το μισό χρόνο.

Τα αρχαία δάση των Καρπαθίων

Η οροσειρά των Καρπαθίων είναι μία από τις μεγαλύτερες χερσαίες αλυσίδες της νοτιοανατολικής και κεντρικής Ευρώπης. Έχει μήκος 1.700 χιλιόμετρα και η ψηλότερη κορφή στα 2.665 μέτρα δεν βρίσκεται στη Ρουμανία, αλλά στο Gerlachovský štít στα όρη Τάτρα της Σλοβακίας. Ωστόσο η Ρουμανία κατέχει την κεντρική «σπονδυλική στήλη» και το 50% της έκτασης τους, ενώ οι άλλες έξι χώρες μοιράζονται το υπόλοιπο.

Τα Καρπάθια είναι ένας μυστικός τόπος που συνδυάζει και τα τέσσερα στοιχεία της φύσης. Μερικά από τα πιο αρχαία δάση της Ευρώπης συναντώνται εδώ, φιλοξενώντας σπάνιες μορφές άγριας ζωής που τείνουν να εκλείψουν από την ήπειρό μας. Αυτά τα αρχαία δάση είναι και οι τεράστιοι φυσικοί πνεύμονες της Ευρώπης. Τα δάση και λιβάδια των Καρπαθίων καλύπτουν συνολικά μια έκταση 125.000 τ. χλμ., δηλαδή 5% μικρότερη από την Ελλάδα. Ωστόσο προστατεύεται μόνο το 1/5 τους, γύρω στα 24.500 τ.χλμ.

Τα δάση στα Καρπάθια κυριαρχούν απόλυτα από τα 600 μέχρι τα 1.900 μέτρα. Τα δάση των λόφων και των πλαγιών αποτελούνται κατά κύριο λόγο από πλατύφυλλα φυλλοβόλα δέντρα, κυρίως βελανιδιές. Η ευρωπαϊκή οξιά είναι χαρακτηριστική αυτής της δασικής ζώνης.

Οι 4 εποχές των Καρπαθίων

Το φθινόπωρο στα Καρπάθια η πηχτή και απόκοσμη ομίχλη σέρνεται στα πυκνά δάση. Τόσο πηχτή που σχεδόν μπορείς να την πιάσεις. Μουσκεύει τους κορμούς, τα πεσμένα κλαδιά και τα κίτρινα φύλλα, προκαλώντας μια έκρηξη ανάπτυξης στα βρύα, στις λειχήνες και στα μανιτάρια. Η ομίχλη απλώνεται παντού ανάμεσα στα δάση. Σέρνεται σαν φάντασμα πάνω στο μουσκεμένο έδαφος, με τα καλοθρεμμένα μούσκλια και λειχήνες που παρασιτούν σε οτιδήποτε τείνει να αποσυντίθεται. Το υγρό στοιχείο αποσυνθέτει και αναδημιουργεί τη ζωή. Στις αρχές του φθινοπώρου τα πάντα στο δάσος αρχίζουν να χρυσίζουν. Και μετά έρχεται η σιωπή του χειμώνα...

Το μακρύ και κρύο χειμώνα, που εδώ διαρκεί τουλάχιστον τέσσερις μήνες, τα Καρπάθια δεν «κλείνουν» για τη χειμερινή σεζόν, παρότι οι καφέ αρκούδες τους πέφτουν σε χειμερία νάρκη. Η ζωή συνεχίζεται, με πιο αργούς, και λιγότερο ενεργοβόρους ρυθμούς. Όμως ο χειμώνας δοκιμάζει αδυσώπητα τις αντοχές της ζωής. Κάποια ζώα δεν θα τα καταφέρουν να ξαναδούν την άνοιξη, όταν τα χιόνια λιώνουν, τα ρέματα φουσκώνουν και φύση θρασεύει, φουντώνει και μοσχοβολάει.

Την άνοιξη στα Καρπάθια ο άνεμος κουβαλάει ακόμη την ανάσα του χιονιού αλλά και τις μυρωδιές από τα πρώτα μπουμπούκια στις κοιλάδες. Ο ζεστός ήλιος σπάζει τα «μάγια» του χειμώνα.

Καθώς η θερμοκρασία ανεβαίνει, απελευθερώνει τη Φύση από τη νάρκη του παγωμένου χειμώνα. Ωστόσο, μέχρι τα τα τέλη Απριλίου ο χειμώνας δεν παραδέχεται την ήττα του και υπάρχουν κάποιες μέρες, που αντεπιτίθεται, «δείχνει τα δόντια του» με θερμοκρασίες υπό το μηδέν, παγωνιά ακόμη και χιόνι. Γι' αυτό και η άνοιξη εδώ είναι μοναδική. Ένας νέος κύκλος της ζωής ξεκινά, Μια έκρηξη νέα ενέργειας. Τα φυτά εκμεταλλεύονται τις βροχές και το μεγαλύτερο φως της ημέρας. Μεγαλώνουν, βγάζουν άνθη και αναπαράγονται. Η ανθοφορία της άνοιξης συμβολίζει τη νίκη των φυτών και της ζωής που επιβίωσαν τις αντιξοότητες του χειμώνα. Καιρός για να απολαύσουν την εφήμερη «νίκη» τους! Όμως τα έντομα που πετούν μεθυσμένα γύρω από τα άνθη, είναι νόστιμα και θρεπτικά. Σαν πολυβιταμίνες με φτερά, ειδικά για τα πουλιά που χρειάζονται συνεχώς να «ανεφοδιάζονται» με ενέργεια για να συνεχίσουν να πετούν.

Η «καλοκαιρινή σεζόν» στα Καρπάθια είναι σχετικά μικρή, δεν ξεπερνά τους δύο με δυόμιση μήνες. Γι' αυτό και όλες οι μορφές ζωής βιάζονται να την «κεφαλαιοποιήσουν». Οι αρκούδες επενδύουν στο λίπος τους και οι σκίουροι μαζεύουν κουκούτσια στις κουφάλες των δένδρων. Τα περισσότερα ζώα πάντως επενδύουν αυτή την περίοδο στην ανατροφή των παιδιών τους, που βιάζονται να τα μεγαλώσουν για να είναι έτοιμα για το σκληρό χειμώνα.

Άγρια ζωή στα Καρπάθια

Τα βουνά δοκιμάζουν την αλαζονική μας πεποίθηση ότι ο κόσμος φτιάχθηκε για τους ανθρώπους. Αν και μοιάζουν σκληρά και παγωμένα τα Καρπάθια φιλοξενούν πολλές μορφές ζωής, φυτά και ζώα που προσαρμόστηκαν στις αντίξοες συνθήκες τους. Συμπαγή, άγρια και αδάμαστα, τα Καρπάθια αποτελούν ιδανικό καταφύγιο αρκούδων, λύκων, του ακριβοθώρητου λύγκα, και είναι ο τελευταίος μεγάλος αγριότοπος της Ευρώπης.

Τα ορεινά δάση των Καρπαθίων είναι ένα από τα πιο μεγάλα καταφύγια στην Ευρώπη για μεγάλους θηρευτές και αρπακτικά, συμπεριλαμβανομένων των καφέ αρκούδων (Ursus arctos), του λύκου (Canis lupus), του Ευρασιατικού λύγκα (Lynx lynx), της ευρωπαϊκής αγριόγατας (Felis silvestris) και του χρυσαετού (Aquila chrysaetos). Η ευημερία αυτών των κυνηγών, που βρίσκονται στην κορφή της τροφικής αλυσίδας, αποτελεί δείκτη της υγείας και ισορροπίας του οικοσυστήματος.

Στα όρη Τάτρα των βορειοδυτικών Καρπαθίων ενδημεί κι ένα υποείδος αιγοειδούς, το αγριοκάτσικο Rupicapra rupicapra tatrica, που λατρεύουν να κυνηγούν οι αγέλες των λύκων.

Υπάρχουν ακόμη εδώ μικροί πληθυσμοί ευρωπαϊκού βίσωνα (Bison bonasus) κυρίως στα βόρεια Καρπάθια. Τα μεγάλα φυτοφάγα είναι τα ελάφια (Cervus elaphus hippelaphus) και τα ελάφια (Capreolus capreolus), που αλωνίζουν στις δασωμένες πλαγιές των Καρπαθίων και στις μεγάλες «νησίδες» των λιβαδιών τους.

Τα απειλούμενα είδη: αρκούδες και λύγκες

Οι καφέ αρκούδες (Ursus arctos), που έχουν βάρος από 200 (τα θηλυκά) μέχρι τα 350 κιλά (τα αρσενικά), κάποτε ευημερούσαν στα Καρπάθια τρεφόμενες την άνοιξη με γρασίδι και βλαστούς, το καλοκαίρι με μούρα και μήλα, το φθινόπωρο με ξηρούς καρπούς και δαμάσκηνα, και όλο το χρόνο τρώνε με ρίζες, έντομα, θηλαστικά και ερπετά και, φυσικά, μέλι. Μοναχικά ζώα, που κοινωνικοποιούνται μόνο κατά τη διάρκεια του ζευγαρώματος, αφήνουν τα σημάδια τους γρατσουνίζοντας τα δέντρα. Κανονικά ζούνε τριάντα χρόνια, αλλά οι ανθρώπινες παρεμβάσεις, η ανεξέλεγκτη δασοκομία, η υποβάθμιση του περιβάλλοντος και οι λαθροκυνηγοί έχουν ρίξει σημαντικά τον αριθμό τους. Αυτά τα άγρια ζώα απειλούνται και γι' αυτό προστατεύονται. Σε όλα τα Καρπάθια ζουν περίπου 8.000 καφέ αρκούδες, ο δεύτερος μεγαλύτερος πληθυσμός τους στην Ευρώπη μετά τη Ρωσία.

Το άλλο άγριο ζώο που απειλείται και βρίσκει καταφύγιο στα Καρπάθια είναι ο Ευρασιατικός λύγκας (Lynx lynx). Έχει καταπληκτική όραση, ειδικά τη νύχτα, και καλύτερη ακοή από τους ανθρώπους. Γι' αυτό δεν εντοπίζεται εύκολα κι ευτυχώς είναι σχεδόν «αόρατος» στα μάτια των ανθρώπων. Συνήθως ζει πάνω από 1.000 μέτρα, πηδά άνετα από βράχο σε βράχο, μακριά από τον άνθρωπο, αλλά παρακολουθεί και περίεργος όλη την ώρα. Το χειμώνα, μπορεί να ακολουθήσουν το θήραμά τους σε χαμηλότερα υψόμετρα όπου υπάρχει λιγότερη χιονόπτωση. Δεν επιτίθεται σε ανθρώπους ή σε άλλα μεγάλα σαρκοφάγα, όπως αρκούδες ή λύκοι. Τρέφεται με λαγούς, πουλιά, ελάφια, αγριογούρουνα και μερικές φορές αδέσποτα σκυλιά. Ο λύγκας έχει προσαρμοστεί κρύβοντας τα υπολείμματα των θηραμάτων του κάτω από βράχια, φύλλα ή κλαδιά, για να μην κυνηγά συνεχώς. Καθώς το είδος του προστατεύεται πλέον αυστηρά, ο πληθυσμός του ακριβοθώρητου λύγκα στα Καρπάθια είναι περίπου 2.500 και είναι ο μεγαλύτερος στην Ευρώπη.

Γι' αυτό και τα Καρπάθια θεωρούνται το τελευταίο καταφύγιο της άγριας ζωής στην Ευρώπη. Αν τυχόν λοιπόν και τα επισκεφθείτε, δείξτε το απαιτούμενο σεβασμό, κι «αφήστε πίσω μόνο τις πατημασιές σας και πάρτε μαζί σας μόνο τις αναμνήσεις σας»...