Κούβα - Οι αμερικανικές κυρώσεις αύξησαν κατά 148% τη βρεφική θνησιμότητα

των Αλεξάντερ Μέιν, Τζο Σάμουτ, Μαρκ Βάισμπροτ, Γκιγιόμ Λονγκ | CERP

Το ποσοστό βρεφικής θνησιμότητας (IMR) μιας χώρας θεωρείται συχνά βασικός δείκτης της συνολικής υγείας του πληθυσμού της, καθώς και της πρόσβασής του σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας. Στην Κούβα, όπου επί δεκαετίες το κράτος έχει επενδύσει σημαντικά στις υπηρεσίες υγείας, το IMR ήταν, μέχρι πρόσφατα, από τα χαμηλότερα στο δυτικό ημισφαίριο και χαμηλότερο από αυτό των ΗΠΑ. Από το 2018, όμως, το IMR της Κούβας αυξήθηκε από ετήσιο ποσοστό 4,0 ανά 1.000 γεννήσεις ζώντων βρεφών σε 9,9 το 2025, δηλαδή αύξηση 148%. Αν το ποσοστό είχε παραμείνει αμετάβλητο, περίπου 1.800 λιγότερα βρέφη θα είχαν πεθάνει από το 2018.

Αυτή η ραγδαία αύξηση του IMR στην Κούβα, η οποία αποκλίνει από τις τάσεις άλλων χωρών της περιοχής, σημειώθηκε σε μια περίοδο (2017–2025) κατά την οποία υπήρξε πρωτοφανής επέκταση και αυστηροποίηση του αμερικανικού εμπορικού και χρηματοπιστωτικού εμπάργκο που ισχύει από τις αρχές της δεκαετίας του 1960. Αξίζει να σημειωθεί ότι, στα χρόνια μετά την παγκόσμια πανδημία COVID-19 -και πάλι σε αντίθεση με σχεδόν όλους τους περιφερειακούς γείτονές της- η Κούβα δεν γνώρισε ουσιαστική οικονομική ανάκαμψη, καταγράφοντας μέση ετήσια κατά κεφαλήν αύξηση ΑΕΠ μόλις 0,4% μεταξύ 2020 και 2024, έναντι 3,2% για τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική συνολικά.

Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ισχυρή αιτιώδη σχέση μεταξύ της επιβολής των κυρώσεων και των αυξημένων ποσοστών θανάτου.

Τον Αύγουστο του 2025, μελέτη του Lancet Global Health εκτίμησε, βάσει παλινδρομικού μοντέλου με δεδομένα από 152 χώρες, ότι οι ευρείες μονομερείς κυρώσεις προκάλεσαν περίπου 564.000 θανάτους ετησίως την περίοδο 2012–2021. Η ίδια μελέτη διαπίστωσε ότι τα παιδιά κάτω των πέντε ετών αντιστοιχούσαν στο 51% αυτών των θανάτων. Η βρεφική θνησιμότητα αποτελεί γενικά περίπου τα τρία τέταρτα της θνησιμότητας κάτω των πέντε ετών. Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν δυσανάλογα μεγάλη επίπτωση των κυρώσεων στα βρέφη και στα μικρά παιδιά, σε σύγκριση με άλλες ηλικιακές ομάδες· τα βρέφη αποτελούν μόλις περίπου το 1,6% του παγκόσμιου πληθυσμού.

Τα μέτρα κυρώσεων που υιοθετήθηκαν από αμερικανικές κυβερνήσεις από το 2017 σχεδιάστηκαν ώστε να προκαλέσουν οικονομική ζημία στην Κούβα, περιορίζοντας περαιτέρω την πρόσβασή της σε συνάλλαγμα και στις διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές. Τέτοια μέτρα μπορούν —και φαίνεται ότι επιδιώκουν— να προκαλέσουν υφέσεις, οικονομικές κρίσεις, κρίσεις ισοζυγίου πληρωμών και υψηλό πληθωρισμό, ακόμη και υπερπληθωρισμό, όπως έχει συμβεί και σε άλλες χώρες.

Μελέτη του 2022 από την Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών διαπίστωσε ότι «η παιδική θνησιμότητα αυξάνεται με στατιστικά σημαντικό τρόπο στις υφέσεις στις αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες οικονομίες, κατά περίπου 6 θανάτους ανά 1.000 γεννήσεις». Και εδώ τα στοιχεία αφορούν παιδιά κάτω των πέντε ετών. Όπως αναφέρθηκε, περίπου τα τρία τέταρτα της θνησιμότητας είναι βρεφική, πράγμα που σημαίνει ότι μια ύφεση θα αύξανε τη βρεφική θνησιμότητα κατά 4,5 θανάτους ανά 1.000 γεννήσεις. Αυτό εξηγεί το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης που δείχνουν τα δεδομένα για την Κούβα (από 4,0 σε 9,9, δηλαδή επιπλέον 5,9 θάνατοι ανά 1.000 γεννήσεις).

Ανάμεσα στα πιο επιζήμια μέτρα των τελευταίων οκτώ ετών περιλαμβάνονται τα εξής:

• Ο Κατάλογος Περιορισμένων Οντοτήτων της Κούβας, που απαγορεύει συναλλαγές με τα περισσότερα μεγάλα ξενοδοχεία της χώρας και πολλές άλλες κρατικές επιχειρήσεις (δημιουργήθηκε το 2017 από τον Τραμπ).
• Μείωση του ορίου de minimis για την Κούβα στο 10%, μπλοκάροντας όλες τις εξαγωγές ξένων προϊόντων προς την Κούβα που περιέχουν πάνω από 10% αμερικανικό περιεχόμενο (αυστηροποίηση από 25% σε 10% τον Οκτώβριο 2019).
• Εκτεταμένοι περιορισμοί στα ταξίδια Αμερικανών προς την Κούβα, περιλαμβανομένης της κατάργησης βασικών αδειών ταξιδιού για άτομα (Ιούνιος 2017) και για ομάδες (Ιούνιος 2019· ανακλήθηκε το 2022, επανήλθε το 2025), καθώς και απαγόρευσης κρουαζιερόπλοιων και των περισσότερων ιδιωτικών σκαφών/αεροσκαφών να προσεγγίζουν την Κούβα (Ιούνιος 2019).
• Επανένταξη της Κούβας στη λίστα κρατών-χορηγών τρομοκρατίας, γεγονός που ενεργοποιεί πιθανώς βαριά πρόστιμα για διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που συνεργάζονται με κουβανικές οντότητες και στερεί από πολίτες 42 χωρών τη δυνατότητα ταξιδιού χωρίς βίζα στις ΗΠΑ, αν έχουν ταξιδέψει στην Κούβα (12 Ιανουαρίου 2021).
• Μη ανανέωση της προεδρικής εξαίρεσης στο Τίτλο III του νόμου Χελμς – Μπέρτον, επιτρέποντας σε Αμερικανούς πολίτες και εταιρείες να μηνύουν τρίτους — ακόμη και μη αμερικανικές εταιρείες — που συναλλάσσονται με κουβανικές οντότητες συνδεδεμένες με εθνικοποιημένες περιουσίες (Μάιος 2019).
• Μέτρα περιορισμού των εμβασμάτων, όπως ανώτατο όριο οικογενειακών εμβασμάτων (1.000 δολάρια ανά τρίμηνο), απαγόρευση δωρεών, και κυρώσεις σε κουβανικές εταιρείες που διαχειρίζονταν μεταφορές χρημάτων μέσω Western Union και άλλων εταιρειών.
• Κυρώσεις και πιέσεις σε κυβερνήσεις που φιλοξενούν κουβανικές διεθνείς ιατρικές αποστολές, οδηγώντας σε αποχωρήσεις αποστολών και διάβρωση της κύριας πηγής ξένου συναλλάγματος της Κούβας.
• Αμερικανικός ενεργειακός αποκλεισμός -το πιο επιζήμιο μονομερές μέτρο μέχρι σήμερα- μέσω παρεμπόδισης σχεδόν όλων των αποστολών πετρελαίου από τη Βενεζουέλα και απειλών προς χώρες που εξετάζουν εξαγωγές πετρελαίου προς την Κούβα (από Ιανουάριο 2026).

Συνολικά, τα μέτρα αυτά, μειώνοντας δραστικά τα έσοδα από τουρισμό, ιατρικές υπηρεσίες, ξένες επενδύσεις, εμβάσματα κ.ά. και αποκλείοντας την Κούβα από το μεγαλύτερο μέρος της διεθνούς πίστωσης, κατέπνιξαν την οικονομική ανάπτυξη και συνέβαλαν σε σοβαρές δυσχέρειες στο ισοζύγιο πληρωμών, με αποτέλεσμα αύξηση του πληθωρισμού, μείωση εισαγωγών βασικών αγαθών και περαιτέρω οικονομική στασιμότητα.

Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν προκαλεί έκπληξη ότι η Κούβα βιώνει οξεία οικονομική κρίση, η οποία οδήγησε σε μεγάλη πτώση του βιοτικού επιπέδου και σε πρωτοφανές κύμα μετανάστευσης τα τελευταία χρόνια. Η κρίση αυτή επιδεινώθηκε από τον φετινό ενεργειακό αποκλεισμό, που προκάλεσε συχνές και παρατεταμένες διακοπές ρεύματος και παρέλυσε βασικές υπηρεσίες και οικονομικές δραστηριότητες.

Ενώ δεν υπάρχουν ακόμη διαθέσιμα δεδομένα για να μετρηθεί ο αντίκτυπος του φετινού ενεργειακού αποκλεισμού, τα προηγούμενα μέτρα κυρώσεων έπαιξαν πολύ μεγάλο, και σε ορισμένες περιπτώσεις καθοριστικό, ρόλο στις εξής εξελίξεις:

• Οι αφίξεις τουριστών στην Κούβα μειώθηκαν κατά 53% μεταξύ 2018 και 2024.
• Τα έσοδα από τον τουρισμό μειώθηκαν κατά 59%, από 3,2 δισ. δολάρια το 2017 σε 1,3 δισ. το 2024.
• Τα έσοδα από εξαγωγές ιατρικών υπηρεσιών μειώθηκαν κατά 23%, από 6,4 δισ. το 2018 σε περίπου 4,9 δισ. το 2022.
• Τα εμβάσματα μειώθηκαν κατά 42%, από 4 δισ. το 2018 σε 2,3 δισ. το 2024.
• Οι δαπάνες για εισαγωγές αγαθών μειώθηκαν από 11,5 δισ. το 2018 σε 8,1 δισ. το 2024.
• Σύμφωνα με την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Κούβας, ο πληθυσμός μειώθηκε κατά 13%, από 11,2 εκατομμύρια το 2020 σε 9,8 εκατομμύρια το 2024.

Τα δεδομένα αυτά αντανακλούν μια ταχέως επιδεινούμενη κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα με βαρύ κόστος για τον κουβανικό λαό. Οι ανθρώπινες συνέπειες περιλαμβάνουν εκτεταμένο υποσιτισμό, επιδείνωση των συνθηκών υγιεινής, αύξηση ασθενειών και -όπως τονίστηκε παραπάνω- αύξηση των θανάτων, ιδιαίτερα των βρεφών.

Το προσωπικό του CEPR διαπίστωσε επίσης ότι οι αμερικανικές κυρώσεις συνέβαλαν άμεσα στην επιδείνωση του άλλοτε υποδειγματικού συστήματος υγείας της Κούβας. Κατά τη διάρκεια επίσκεψης το 2024, διαπιστώθηκε ότι, μετά τη μείωση του ορίου de minimis το 2019, οι Κουβανοί εισαγωγείς ιατρικού υλικού δεν μπορούσαν πλέον να προμηθευτούν σε προσιτές τιμές βασικά εφόδια όπως σύριγγες, εισπνευστήρες, φυσιολογικό ορό, πιο εξελιγμένο εξοπλισμό όπως απεικονιστικά και υπερηχογραφικά συστήματα, καθώς και πρώτες ύλες για την παραγωγή φαρμάκων. Η επανένταξη της Κούβας στη λίστα κρατών-χορηγών τρομοκρατίας το 2021 έκανε εξαιρετικά δύσκολη τη χρηματοδότηση ή ακόμη και την απλή εκτέλεση διεθνών πληρωμών για την αγορά αυτών των αγαθών.

Το αποτέλεσμα αυτών των εμποδίων ήταν τεράστιες ελλείψεις σε ιατρικά αγαθά — προμήθειες, εξοπλισμό, φάρμακα — που παλαιότερα ήταν ως ένα βαθμό διαθέσιμα, παρά το μακροχρόνιο εμπάργκο.

Η κατάσταση στην Κούβα έχει επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο από πέρυσι και θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ακόμη σοβαρότερη ανθρωπιστική κρίση λόγω του ενεργειακού αποκλεισμού των ΗΠΑ. Πρόσφατα δημοσιεύματα σημειώνουν ότι ο αποκλεισμός έχει ιδιαίτερα οδυνηρές επιπτώσεις στις υποδομές υγείας: συχνές διακοπές ρεύματος διακόπτουν τη λειτουργία κρίσιμου εξοπλισμού για τη θεραπεία ασθενών, όπως θερμοκοιτίδες για πρόωρα βρέφη και αναπνευστήρες για άρρωστα νεογνά.

Δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου διαθέσιμο καύσιμο για τη μεταφορά ασθενών, είτε με ασθενοφόρα είτε με ιδιωτικά οχήματα. Το NBC ανέφερε από τον Μάρτιο ότι 300 ασθενοφόρα είναι ακινητοποιημένα λόγω έλλειψης καυσίμων ή ανταλλακτικών, αφήνοντας μόλις 25 ηλεκτρικά ασθενοφόρα να εξυπηρετούν ολόκληρο το νησί. Οι δημόσιες συγκοινωνίες έχουν παραλύσει, γεγονός που επιτείνει την απουσία υγειονομικών από κρίσιμες δομές.

Τίποτα από αυτά δεν είναι απρόσμενο. Πρόκειται ακριβώς για τις συνέπειες που θα ανέμενε κανείς από έναν ενεργειακό αποκλεισμό που στοχεύει ένα νησιωτικό κράτος, το οποίο παράγει μόλις περίπου το 40% της ενέργειας που χρειάζεται για να καλύψει τις εγχώριες ανάγκες του.

Δεδομένων των επιπτώσεων του ενεργειακού αποκλεισμού, είναι πολύ πιθανό ότι το ποσοστό βρεφικής θνησιμότητας της Κούβας έχει αυξηθεί σημαντικά από τον Δεκέμβριο του 2025, όταν είχε φτάσει τα 9,9 ανά 1.000 γεννήσεις ζώντων βρεφών. Άλλοι βασικοί δείκτες υγείας, όπως το προσδόκιμο ζωής και η μητρική θνησιμότητα, είναι επίσης πολύ πιθανό να έχουν επιδεινωθεί από τις αρχές του έτους.

Πηγή: infowar