Ο οικονομικός εκβιασμός δεν κάμπτει πλέον το Ιράν

του Έρικ Λομπ, Διεθνές Πανεπιστήμιο της Φλόριντα | The Conversation

«Ελάχιστα πράγματα μπαίνουν στο Ιράν ή βγαίνουν από αυτό!», ισχυρίστηκε ο πρόεδρος Τραμπ στις 8 Νοεμβρίου 2026, σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στην οποία εξήρε επίσης «τον μεγαλύτερο ναυτικό αποκλεισμό στην ιστορία».

Η δήλωση αυτή ακολούθησε την ανακοίνωση της δημιουργίας της ειδικής δύναμης «Iron Gate» («Σιδηρά Πύλη») – του πιο πρόσφατου σχεδίου της κυβέρνησης Τραμπ για την απομόνωση της ιρανικής οικονομίας, με στόχο να εξαναγκάσει την κυβέρνηση της Τεχεράνης να υποκύψει στις απαιτήσεις της Ουάσιγκτον. Την ίδια στιγμή, ο Τραμπ έχει υποστηρίξει ότι η επιστροφή σε έναν ανοιχτό πόλεμο με το Ιράν είναι «εξαιρετικά απίθανη».

Από τη δική μου οπτική, ως ειδικού στις σχέσεις του Ιράν με τον υπόλοιπο κόσμο, εκτιμώ ότι ο πόλεμος των ΗΠΑ εναντίον του Ιράν -που βρίσκεται πλέον στον ένατο μήνα- παρουσιάζει ολοένα και περισσότερες ομοιότητες με μια παλαιότερη περίοδο σύγκρουσης μεταξύ του Ιράν και της Δύσης.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, οι Βρετανοί επέβαλαν διετή αποκλεισμό και εμπάργκο στο Ιράν, αφότου ο τότε πρωθυπουργός της χώρας, Μοχάμεντ Μοσαντέκ, εθνικοποίησε την πετρελαϊκή βιομηχανία, η οποία βρισκόταν υπό βρετανικό έλεγχο.

Οι προσπάθειες αυτές κορυφώθηκαν το 1953 με ένα σχέδιο, υποστηριζόμενο από τη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, για την υποκίνηση διαδηλώσεων στο Ιράν και την τελική ανατροπή του Μοσαντέκ.

Εβδομήντα τρία χρόνια αργότερα, πολλά από τα βασικά στοιχεία εκείνης της περιόδου -το πετρέλαιο, ο οικονομικός εξαναγκασμός και η πολιτική παρέμβαση- επανέρχονται στο προσκήνιο.

Έχοντας αποτύχει να επιτύχει αυτούς τους στόχους μέσω της άμεσης στρατιωτικής ισχύος, ο Τραμπ βασίζεται πλέον κυρίως στον ναυτικό αποκλεισμό και την οικονομική απομόνωση – όπως ακριβώς είχαν πράξει οι Βρετανοί περίπου επτά δεκαετίες νωρίτερα.

Ωστόσο, εδώ ενδέχεται να σταματά η ιστορική αναλογία. Σε αντίθεση με την εποχή του Μοσαντέκ, το Ιράν έχει αποδείξει ότι μπορεί να αντιδράσει στις ξένες παρεμβάσεις και στα καταναγκαστικά οικονομικά μέτρα μέσω του ασύμμετρου πολέμου και της πρόκλησης οικονομικών αναταράξεων.

Από την εθνικοποίηση του πετρελαίου…

Τον Μάρτιο του 1951, έναν μήνα πριν αναλάβει την πρωθυπουργία και ενώ ήταν ακόμη βουλευτής, ο Μοσαντέκ έπεισε το ιρανικό κοινοβούλιο να εγκρίνει νομοθεσία για την εθνικοποίηση της Αγγλοϊρανικής Εταιρείας Πετρελαίου (Anglo-Iranian Oil Company).

Η απόφαση αυτή ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής μεταξύ πολλών Ιρανών, οι οποίοι τη θεωρούσαν ένα μέτρο που είχε καθυστερήσει επί μακρόν και ήταν απαραίτητο για την ανάκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας και του ελέγχου του πλούτου της χώρας.

Αντίθετα, οι Βρετανοί τη θεώρησαν παραβίαση συμβατικών υποχρεώσεων και υφαρπαγή του σημαντικότερου περιουσιακού τους στοιχείου στο εξωτερικό.

Το Ηνωμένο Βασίλειο προσέφυγε στο νεοσύστατο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, καταθέτοντας σχετικές καταγγελίες. Ωστόσο, τον Ιούλιο του ίδιου έτους, οι διαπραγματεύσεις περιήλθαν σε αδιέξοδο και η ένταση μεταξύ του Μοσαντέκ -που είχε πλέον αναλάβει την πρωθυπουργία- και των Βρετανών κλιμακώθηκε.

Ο οικονομικός εξαναγκασμός ξεκίνησε με τις βρετανικές προσπάθειες παρεμπόδισης των πωλήσεων ιρανικού πετρελαίου. Οι Βρετανοί ενημέρωσαν τους διαχειριστές των πετρελαιοφόρων που μετέφεραν ιρανικό πετρέλαιο ότι τα έγγραφα παραλαβής φορτίου -τα οποία εκδίδονται κατά τη φόρτωση στα πλοία- δεν θα γίνονταν αποδεκτά στη διεθνή αγορά.

Τον Αύγουστο, το Ηνωμένο Βασίλειο κλιμάκωσε την εκστρατεία επιβάλλοντας ναυτικό αποκλεισμό στο Ιράν. Στο πλαίσιο αυτό, οι Βρετανοί αναχαίτιζαν πετρελαιοφόρα στα ανοικτά των ιρανικών ακτών και εμπόδιζαν το Ιράν να εξάγει πετρέλαιο σε άλλες χώρες. Παράλληλα, απαγόρευσαν την εξαγωγή προς το Ιράν βασικών αγαθών, όπως η ζάχαρη και ο χάλυβας, ενώ προχώρησαν και στη δέσμευση ιρανικών τραπεζικών λογαριασμών και περιουσιακών στοιχείων που βρίσκονταν στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Τον ίδιο μήνα, το Ηνωμένο Βασίλειο απομάκρυνε τους Βρετανούς τεχνικούς του και έκλεισε τα διυλιστήρια και άλλες εγκαταστάσεις της Αγγλοϊρανικής Εταιρείας Πετρελαίου στην πόλη Αμπαντάν. Ο Μοσαντέκ και η κυβέρνησή του θεωρούσαν ότι θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν τους Βρετανούς τεχνικούς με προσωπικό από άλλες χώρες, εκπαιδεύοντας παράλληλα Ιρανούς εργαζομένους ώστε να καλύψουν τα κενά.

Ωστόσο, μέσω νομικών απειλών και συμφωνιών, οι Βρετανοί κατάφεραν να πείσουν άλλες διεθνείς πετρελαϊκές εταιρείες στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη -με εξαίρεση την Ιταλία- να μη στείλουν προσωπικό στο Ιράν.

…στην Επιχείρηση «Άγιαξ»

Εν μέσω της οικονομικής κρίσης, η αδυναμία του Μοσαντέκ να αντιμετωπίσει τη φτώχεια, μεταξύ άλλων προβλημάτων, οδήγησε στη διάσπαση του πολιτικού συνασπισμού που τον στήριζε και ενίσχυσε τη βρετανική και αμερικανική εκστρατεία προπαγάνδας εναντίον του, πριν από την ανατροπή του στο πλαίσιο της Επιχείρησης «Άγιαξ», στις 19 Αυγούστου 1953.

Έναν χρόνο αργότερα, ο σάχης του Ιράν, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, εδραίωσε την εξουσία του και υπέγραψε πετρελαϊκή συμφωνία με τους Βρετανούς. Βάσει της συμφωνίας, το μερίδιο του Ιράν στα κέρδη αυξήθηκε ελαφρώς, ενώ η συντριπτική πλειονότητά τους, σε ποσοστό μεταξύ 75% και 79%, εξακολουθούσε να περιέρχεται σε βρετανικές και αμερικανικές εταιρείες. Σε αντάλλαγμα, οι Βρετανοί ήραν τον αποκλεισμό, επιτρέποντας στο Ιράν να επαναλάβει τις εξαγωγές πετρελαίου στη διεθνή αγορά.

Η διαφορά της αποτρεπτικής ισχύος

Η εκστρατεία του Ηνωμένου Βασιλείου για την άσκηση πιέσεων στο Ιράν και την ανατροπή του ηγέτη του παρουσιάζει ομοιότητες με τη σημερινή σύγκρουση. Τότε, όπως και τώρα, μια δυτική δύναμη επιδιώκει να εξαναγκάσει την ιρανική ηγεσία σε υποταγή -και να ενθαρρύνει μαζικές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις- μέσω οικονομικών μέτρων εξαναγκασμού.

Ωστόσο, σε αντίθεση με τη δεκαετία του 1950, η Τεχεράνη βρίσκεται σήμερα σε πολύ καλύτερη θέση για να αποτρέψει τις επιθετικές ενέργειες των ξένων αντιπάλων της.

Παρότι η Ουάσιγκτον έχει αποδυναμώσει δραστικά τις συμβατικές στρατιωτικές δυνατότητες του Ιράν, συμπεριλαμβανομένων της πολεμικής αεροπορίας και του ναυτικού του, η Τεχεράνη έχει αξιοποιήσει αποτελεσματικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, πυραύλους και συμμαχικές ένοπλες οργανώσεις για να πλήξει επανειλημμένα αμερικανικούς στόχους στην περιοχή.

Τη δεκαετία του 1950, το Ιράν δεν διέθετε δίκτυο περιφερειακών πολιτοφυλακών που να πρόσκεινται σε αυτό, όπως συμβαίνει σήμερα, ούτε είχε την απαραίτητη τεχνολογία για να ανταποδώσει πλήγματα εναντίον ενός αντιπάλου με συντριπτική υπεροχή σε συμβατικά στρατιωτικά μέσα.

Το Ιράν έχει επίσης τη δυνατότητα να αντιδράσει στα οικονομικά μέτρα που λαμβάνονται εναντίον του. Από την έναρξη του πολέμου, τον Φεβρουάριο του 2026, η Τεχεράνη και οι σύμμαχοί της έχουν επανειλημμένα στοχοποιήσει την κυκλοφορία πετρελαιοφόρων, καθώς και πολιτικές και ενεργειακές υποδομές των αραβικών κρατών του Κόλπου.

Ως αποτέλεσμα, το Ιράν έχει ωθήσει τις μοναρχίες του Κόλπου να επανεξετάσουν την παραμονή τους υπό την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας και να διαφοροποιήσουν τις αμυντικές τους συνεργασίες, συμπεριλαμβάνοντας και άλλες δυνάμεις, τόσο εντός όσο και εκτός της περιοχής.

Το Ιράν έχει επίσης επιβάλει, σε διαφορετικό βαθμό, τον έλεγχό του σε δύο στρατηγικής σημασίας θαλάσσια περάσματα: στα Στενά του Ορμούζ και, σε συνεργασία με τους Χούθι της Υεμένης, στα Στενά Μπαμπ ελ Μαντέμπ.

Πλήττοντας τα αραβικά κράτη του Κόλπου και διαταράσσοντας την εμπορική ναυσιπλοΐα στην περιοχή, το Ιράν έχει προκαλέσει αύξηση των τιμών του πετρελαίου και άλλων βασικών εμπορευμάτων, ασκώντας παράλληλα οικονομική και πολιτική πίεση στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε άλλες χώρες.

Παράλληλα, αν και οι αμερικανικές κυρώσεις και τα υπόλοιπα μέτρα έχουν επιδεινώσει τα ήδη σοβαρά οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε το Ιράν πριν από τον πόλεμο -την πρωτοφανή υποτίμηση του εθνικού νομίσματος, τον ανεξέλεγκτο πληθωρισμό και τη συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας- το καθεστώς της Τεχεράνης φαίνεται ότι κατάφερε να αντέξει τους σοβαρούς κοινωνικούς κλυδωνισμούς που σημειώθηκαν λίγο πριν από την έναρξη της σύγκρουσης.

Κατά τη διάρκεια εκείνων των ταραχών, χιλιάδες διαδηλωτές και άλλοι πολίτες βγήκαν στους δρόμους, ενώ χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας.

Σε αντίθεση με τον Μοσαντέκ, οι σημερινοί ηγέτες του Ιράν είχαν στη διάθεσή τους δεκαετίες για να οικοδομήσουν μηχανισμούς ανθεκτικότητας απέναντι στις εξωτερικές πιέσεις.

Και ενώ χρειάστηκαν δύο χρόνια οικονομικών πιέσεων για να οδηγηθεί ο Μοσαντέκ στην ανατροπή, οι πολυετείς κυρώσεις δεν έχουν καταφέρει μέχρι σήμερα να γονατίσουν την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν.

Δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι η περαιτέρω εντατικοποίηση των πιέσεων θα αλλάξει αυτή την πραγματικότητα.