Οκτωβριανή Επανάσταση - Η εξέγερση που άλλαξε τον 20ό αιώνα και ο ρόλος του Λέοντα Τρότσκι

Από την κατάρρευση του τσαρισμού στη γέννηση της ΕΣΣΔ και την πολιτική παρακαταθήκη της Ρωσικής Επανάστασης του 1917

τις 7 Νοεμβρίου 1879 γεννήθηκε ο Λέων Τρότσκι, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του επαναστατικού κινήματος στη Ρωσία που, 38 χρόνια αργότερα, θα διαδραμάτιζε καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή του πολιτικού και κοινωνικού συστήματος της χώρας.

Στις 7 Νοεμβρίου 1917 -ημερομηνία που αντιστοιχούσε στην 25η Οκτωβρίου σύμφωνα με το ημερολόγιο που ίσχυε τότε στη Ρωσία– οι Μπολσεβίκοι, με επικεφαλής τον Βλαντίμιρ Λένιν και καθοριστική συμβολή του Τρότσκι, ανέτρεψαν την Προσωρινή Κυβέρνηση, σηματοδοτώντας την επικράτηση της Οκτωβριανής Επανάστασης.

Η επανάσταση αυτή επηρέασε βαθιά τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις του 20ού αιώνα, άνοιξε τον δρόμο για τη δημιουργία της Σοβιετικής Ένωσης και αναδιαμόρφωσε τις διεθνείς ισορροπίες.

Από την τσαρική Ρωσία στην επανάσταση

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ρωσική Αυτοκρατορία βρισκόταν αντιμέτωπη με βαθιές κοινωνικές ανισότητες, οικονομικές δυσκολίες και αυξανόμενη δυσαρέσκεια απέναντι στην απολυταρχική εξουσία του τσάρου.

Σε δημοσίευμα του περιοδικού «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» της 20ής Νοεμβρίου 1954 για την «Ιστορία των Λαών», αναφέρεται για το διάστημα από το 1916 και μετά:

Τον Μάρτιο του 1917 -με το νέο ημερολόγιο- η επανάσταση που έμεινε γνωστή ως Φεβρουαριανή οδήγησε στην παραίτηση του τσάρου Νικολάου Β΄ και στον σχηματισμό Προσωρινής Κυβέρνησης, στην ηγεσία της οποίας βρέθηκε αργότερα ο Αλεξάντρ Κερένσκι.

Ωστόσο, η νέα κυβέρνηση δεν κατάφερε να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που ταλάνιζαν τη χώρα, ενώ η απόφασή της να συνεχίσει τον πόλεμο ενίσχυσε τη δυσαρέσκεια.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, οι Μπολσεβίκοι κέρδιζαν ολοένα μεγαλύτερη επιρροή, προβάλλοντας αιτήματα για ειρήνη, γη και μεταφορά της εξουσίας στα Σοβιέτ.

Η κατάληψη της εξουσίας

Τη νύχτα της 6ης προς την 7η Νοεμβρίου 1917, ένοπλοι εργάτες, στρατιώτες και ναύτες, υπό την καθοδήγηση των Μπολσεβίκων, κατέλαβαν στρατηγικά σημεία της Πετρούπολης, όπως γέφυρες, σιδηροδρομικούς σταθμούς και κέντρα επικοινωνιών.

«Οκτώβριος 1917, στην Πετρούπολη: Ναύτες και μέλη της Ερυθράς Φρουράς, πάνω σε θωρακισμένο όχημα της εποχής». «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 20.11.1954, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Η επιχείρηση οργανώθηκε από τη Στρατιωτική Επαναστατική Επιτροπή του Σοβιέτ της Πετρούπολης, στην οποία πρωταγωνιστικό ρόλο είχε ο Τρότσκι.

Η κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων, όπου στεγαζόταν η Προσωρινή Κυβέρνηση, ολοκληρώθηκε τις πρώτες ώρες της 8ης Νοεμβρίου, επισφραγίζοντας την ανατροπή της.

Στιγμιότυπο από την Πετρούπολη μετά την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων από τους Μπολσεβίκους, στις 7 Νοεμβρίου 1917, κατά τη διάρκεια της Οκτωβριανής Επανάστασης. (Φωτογραφία: Πιοτρ Νοβίτσκι)

Το δημοσίευμα του «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ» περιγράφει την επικράτηση των Μπολσεβίκων:

«Τότε, οι Μπολσεβίκοι επεχείρησαν να καταλάβουν την εξουσία, αλλά δεν το επέτυχαν. Επανέλαβαν την προσπάθειά τους αργότερα και αυτή τή φορά επέτυχαν τον σκοπό τους».

Η επανάσταση είχε επικρατήσει στην πρωτεύουσα, αλλά ο αγώνας για τον έλεγχο της χώρας μόλις άρχιζε.

Ο Λέων Τρότσκι εξηγεί την Οκτωβριανή Επανάσταση

Χρόνια αργότερα, ο ίδιος ο Τρότσκι, εξόριστος πλέον από τη Σοβιετική Ένωση μετά την πολιτική επικράτηση του Ιωσήφ Στάλιν, θα επιχειρούσε να εξηγήσει τις συνθήκες που οδήγησαν στην επανάσταση.

To «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 2ας Δεκςμβρίου 1932, καταγράφει την ομιλία που πραγματοποίησε στην Κοπεγχάγη ενώπιον 2.500 ακροατών:

«Δεν ήλθα εδώ δια να δώσω πολιτικήν διάλεξιν, αλλά δια να ομιλήσω περί της οκτωβριανής επαναστάσεως από καθαρώς επιστημονικής και ιστορικής απόψεως.

»Το μεγάλο ζήτημα υπήρξε πάντοτε τούτο: διατί η Ρωσσία υπήρξε το θέατρον της επαναστάσεως;»

Ο Τρότσκι αναζητούσε την απάντηση στις βαθιές αντιφάσεις της ρωσικής κοινωνίας, όπου μια καθυστερημένη αγροτική οικονομία συνυπήρχε με ταχέως αναπτυσσόμενα βιομηχανικά κέντρα:

«Η Ρωσσία ήτο χώρα μικτού τύπου, εις την οποίαν συνυπήρχαν ύπαιθρος λίαν οπισθοδρομική και ασθενής βιομηχανία. […]

»Η αστική τάξις είχεν αναπτυχθή, αλλά δεν είχε ρίζας εις τον πληθυσμόν. Αντιθέτως οι εργάται, μέσα εις την λαϊκήν μάζαν, είχαν καταστή η πρωτοπορία της επαναστάσεως».

Ο Τρότσκι υπερασπιζόταν επίσης τη δράση των Μπολσεβίκων, αποδίδοντάς τους καθοριστική σημασία για την επικράτηση του επαναστατικού κινήματος:

«Το μπολσεβικικόν κόμμα […] έπαιξε ρόλον πρωτίστης σπουδαιότητος εις την επανάστασιν».

Ο Λέων Τρότσκι, ο Βλαντίμιρ Λένιν και ο Λεβ Κάμενεφ, κατά τη διάρκεια διαλείμματος του 2ου Συνεδρίου της Κομμουνιστικής Διεθνούς στη Μόσχα, το 1920.

Η επανάσταση και το τίμημα

Η κατάληψη της εξουσίας από τους Μπολσεβίκους δεν έφερε αμέσως σταθερότητα. Αντίθετα, η Ρωσία βυθίστηκε σε έναν πολύχρονο εμφύλιο πόλεμο, στη διάρκεια του οποίου ο νεοσύστατος Κόκκινος Στρατός συγκρούστηκε με τις αντιμπολσεβικικές δυνάμεις.

Η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με οικονομική κατάρρευση, λιμό και εκτεταμένες καταστροφές.

Το δημοσίευμα του «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ» της 20ής Νοεμβρίου 1954 σημείωνε:

«Η σύγκρουσις με τους Γερμανούς και εν συνεχεία ο εμφύλιος πόλεμος και ο πόλεμος εναντίον της Δυτικής επεμβάσεως είχαν σαν αποτέλεσμα να οδηγήσουν τη χώρα σε οικονομικό χάος».

Το 1922 ιδρύθηκε η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, ενώ μετά τον θάνατο του Λένιν, το 1924, άρχισε η εσωκομματική σύγκρουση για τη διαδοχή του.

Ο Τρότσκι, παρά τον πρωταγωνιστικό του ρόλο στην επανάσταση και στη συγκρότηση του Κόκκινου Στρατού, ηττήθηκε πολιτικά από τον Στάλιν και εξορίστηκε. Η πορεία του ολοκληρώθηκε βίαια το 1940, όταν δολοφονήθηκε στο Μεξικό.

Στη διάλεξή του στην Κοπεγχάγη, ο Τρότσκι είχε υπερασπιστεί την επανάσταση απέναντι σε όσους αμφισβητούσαν τα αποτελέσματά της:

«Πολλοί έλεγαν ότι επρόκειτο περί τυχαίου γεγονότος που δεν ημπορούσε να διαρκέση πολύ – ούτε ένα μήνα, ούτε ένα χρόνο. Τώρα ομικούν διαφορετικά. Η επανάστασις αντέσχεν εις την δοκιμασίαν.

»Θα ερωτηθή ίσως: η επανάστασις απήτει τόσα θύματα; Η απάντησις είνε πολὺ δυσχερής. Αλλά θα ομιλήσωμεν χωρίς υπονοούμενα. Όταν κρίνεται κάτι, πρέπει να λαμβάνεται υπ’ όψιν πόσον καιρόν διήρκεσεν. Ο καπιταλισμός διήρκεσεν επτά αιώνας και το αποτέλεσμά του υπήρξεν ο παγκόσμιος πόλεμος.

»Δεν ημπορούμεν, λοιπόν, να ζητούμεν από την επανάστασιν όπως εγκαταστήση εις διάστημα 10 ετών μόνον έναν επίγειον παράδεισον».

Η κληρονομιά της Οκτωβριανής Επανάστασης

Εξήντα πέντε χρόνια μετά τα γεγονότα του 1917, ο Σπ. Θεοδωρόπουλος επανερχόταν στην ιστορική σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης μέσα από τις σελίδες του «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ»:

«Ακόμα κι αν διαφωνεί κανείς με τις εξελίξεις στη Σοβιετική Ένωση, μέσα στα 65 αυτά χρόνια, δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει, ότι, η Οκτωβριανή Επανάσταση, υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα του αιώνα μας».

Η Σοβιετική Ένωση θα συνέχιζε να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στις διεθνείς εξελίξεις έως τη διάλυσή της, το 1991.

Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, η Οκτωβριανή Επανάσταση εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής μελέτης και πολιτικής αντιπαράθεσης. Για άλλους, υπήρξε η μεγάλη απόπειρα κοινωνικού μετασχηματισμού του 20ού αιώνα. Για άλλους, η αφετηρία ενός αυταρχικού συστήματος που περιόρισε δραστικά τις πολιτικές ελευθερίες.

Σε κάθε περίπτωση, η 7η Νοεμβρίου 1917 αποτελεί μια από τις ημερομηνίες που άλλαξαν την πορεία της παγκόσμιας ιστορίας.

Πηγή: Το Βήμα