Μπερτ Βάιλ - Η γυναίκα που ανακάλυψε τους Πικάσο, Ματίς και Μοντιλιάνι

Θέλοντας να αποκαταστήσει την Ιστορία, το Μουσείο Ορανζερί στο Παρίσι φιλοξενεί μια έκθεση προς τιμήν της γαλλοεβραίας εμπόρου έργων τέχνης, η οποία επισκιάστηκε από άνδρες συναδέλφους της

Το 1900, όταν έφυγε από την πατρίδα του, τη Βαρκελώνη, για να εγκατασταθεί στο Παρίσι, ο Πάμπλο Πικάσο ήταν ένας άγνωστος καλλιτέχνης μόλις 19 ετών. Αλλά η ιδιοκτήτρια μιας μικρής γκαλερί εντυπωσιάστηκε από τους πίνακές του και αγόρασε τρεις από αυτούς για συνολικά 100 φράγκα. Αργότερα η Μπερτ Βάιλ θα αποκάλυπτε ότι είχε βγάλει γρήγορο κέρδος πουλώντας τους για 150 φράγκα. Ωστόσο ο Πικάσο δεν ήταν ο μόνος καλλιτέχνης που ανακάλυψε η Βάιλ. Αυτή ήταν ο πρώτος έμπορος που πούλησε πίνακα του Ανρί Ματίς και επίσης οργάνωσε τη μοναδική έκθεση έργων του Αμεντέο Μοντιλιάνι που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του, γράφει  ο Ανταμ Σέιτζ σε ανταπόκρισή του στους βρετανικούς Times, από το Παρίσι.

Παρ’ όλα αυτά, στην πόλη της δεν είναι τόσο γνωστή όσο άνδρες έμποροι έργων τέχνης του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, όπως οι Ντανιέλ-Ανρί Κανβαϊλέρ, Πολ και Λεόνς Ροζενμπέργκ, Αμπρουάζ Βολάρ και Πολ Γκιγιόμ. Τώρα, το Μουσείο Ορανζερί στο Παρίσι –σε συνεργασία με το Μουσείο Grey Art της Νέας Υόρκης και το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μόντρεαλ– διοργάνωσε την έκθεση«Berthe Weill. Galeriste d’avant-garde», που είναι ειδικά σχεδιασμένη «για να της ξαναδώσει τη θέση που της αξίζει».

Στην έκθεση, που εγκαινιάστηκε στις 8 Οκτωβρίου και θα διαρκέσει μέχρι τις 26 Ιανουαρίου 2026, παρουσιάζονται περίπου 100 έργα καλλιτεχνών τους οποίους είχε προωθήσει η Βάιλ, ενώ παράλληλα τονίζονται οι διακρίσεις που αντιμετώπισε η ίδια ως γυναίκα σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο τέχνης, αλλά και ως Εβραία σε μια κοινωνία μαστιζόμενη από τον αντισημιτισμό. Η Μπερτ Βάιλ, που γεννήθηκε το 1865 και ήταν κόρη ενός παλιατζή και μιας μοδίστρας, ένιωθε έλξη για την τέχνη και ήταν αποφασισμένη να αμφισβητήσει τις καθιερωμένες συνήθειες, γράφει στους Times ο ανταποκριτής των Times. Αρχικά, η γκαλερί της βρισκόταν στην Πιγκάλ, την παριζιάνικη γειτονιά με τα κόκκινα φανάρια. Λέγεται μάλιστα πως ήταν η πρώτη που φιλοξένησε αποκλειστικά ανερχόμενους καλλιτέχνες. «Place aux Jeunes» («Κάντε χώρο στους νέους») έγραφε η επαγγελματική κάρτα της Βάιλ.

Το πρώτο κατάστημα που συνλειτούργησαν εκείνη και ο αδελφός της ήταν μια αντικερί. Το 1901 ίδρυσε την «Galerie B Weill», χρησιμοποιώντας μόνο το αρχικό γράμμα αντί για το πλήρες μικρό της όνομα, θέλοντας να κρύψει πως ήταν γυναίκα. Προσκεκλημένη στο στούντιο του Πικάσο όταν ο νεαρός καταλανός ζωγράφος εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, η Βάιλ βρήκε τα έργα του «πολύ ενδιαφέροντα», όπως έγραψε το 1933 στην αυτοβιογραφία της με τίτλο «Pan! Dans l’oeil!» («Μπαμ! Ακριβώς στο μάτι!»). Αγόρασε περίπου 15 πίνακες, μεταξύ των οποίων και το «Le Moulin de la Galette», ένα από τα πρώιμα αριστουργήματα του Πικάσο και το πρώτο σημαντικό έργο του που αγοράστηκε ποτέ.

Ο Πικάσο της το πούλησε για 250 φράγκα, τιμή καλή εκείνη την εποχή για έναν επίδοξο καλλιτέχνη, σύμφωνα με την Ορανζερί. Σήμερα εκτίθεται στο μουσείο Γκούγκενχαϊμ, στη Νέα Υόρκη, και η αξία του υπολογίζεται σε περίπου 200 εκατ. δολάρια. Στην Ιστορία έχει μείνει ότι ο Αμπρουάζ Βολάρ ήταν ο παριζιάνος έμπορος τέχνης που ανακάλυψε τον Πικάσο και οργάνωσε στην γκαλερί του μια έκθεση με έργα του νεαρού ζωγράφου το 1901. Ομως η Βαιλ είχε εντοπίσει τον Πικάσο ταυτόχρονα με τον Βολάρ, σημειώνει η Ορανζερί. Επιπλέον, η παριζιάνα έμπορος έργων τέχνης άρχισε να αγοράζει πίνακες του Ματίς στις αρχές του 20ού αιώνα, σε μια εποχή που ήταν ελάχιστα γνωστός και αγωνιζόταν για να εξασφαλίζει τα προς το ζην.

Η Βάιλ έγραψε ότι ο Ματίς είχε παραιτηθεί από τη δουλειά του ως υπάλληλος συμβολαιογραφείου για να γίνει ζωγράφος και τα έβγαζε πέρα «πολύ δύσκολα». Ζούσε με τη σύζυγό του σε ένα δωμάτιο που χωρούσε μόνο ένα κρεβάτι. Της έδειξε τα έργα του. «Ποιοτικές νεκρές φύσεις και φιγούρες που με άφησαν άναυδη», έγραψε στην αυτοβιογραφία της. «Εχω πάρει μερικά για να προσπαθήσω να προσελκύσω το ενδιαφέρον των ανθρώπων για αυτά», προσθέτει. Η Βάιλ πούλησε τον πρώτο της πίνακα του Ματίς το 1902 για 130 φράγκα, εκ των οποίων ο ίδιος πήρε τα 110. Να σημειωθεί ότι σήμερα τα έργα του σπουδαίου γάλλου ζωγράφου πωλούνται έναντι δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ.

Το 1917 η γκαλερίστα διοργάνωσε την πρώτη έκθεση του Μοντιλιάνι στο Παρίσι, με 32 έργα του, μεταξύ των οποίων τέσσερα γυμνά γυναικεία κορμιά με εμφανείς τις τρίχες του εφηβαίου. Η κατακραυγή που προκάλεσαν, όμως, ήταν τόσο μεγάλη, που ώθησε τον διοικητή της αστυνομίας –το αστυνομικό τμήμα έτυχε να βρίσκεται απέναντι από την γκαλερί της– να διασχίσει τον δρόμο και να τη διατάξει να «ξεφορτωθεί αυτά τα σκουπίδια». Η έκθεση υπήρξε αποτυχία, αλλά η ίδια η Βάιλ αγόρασε πέντε πίνακες του Μοντιλιάνι. 

Να σημειωθεί ότι το 2015 ένα από εκείνα τα γυμνά πουλήθηκε για 170,4 εκατ. δολάρια σε δημοπρασία του οίκου Christie’s στη Νέα Υόρκη. Η Μπερτ Βάιλ αναγκάστηκε να κλείσει την γκαλερί της μετά την εισβολή των Ναζί στη Γαλλία το 1940 και την εισαγωγή αντιεβραϊκής νομοθεσίας. Επεσε στην ένδεια αλλά γλίτωσε την απέλαση χάρη στην Εμιλί Σαρμί, ζωγράφο της πρώιμης γαλλικής πρωτοπορίας, η οποία την έκρυψε. Τη Σαρμί είχε προωθήσει η Βάιλ και είχαν συνδεθεί με στενή φιλία πριν από τον πόλεμο. Η Βάιλ πέθανε το 1951.