Ο Πικάσο, ένας άθεος που… ήταν ιδιαίτερα ευσεβής

Η έκθεση «Πικάσο-Βιβλικές Ρίζες» που φιλοξενείται (έως την 29η Ιουνίου) στον Καθεδρικό Ναό του Μπούργος, στην Ισπανία, αναδεικνύει, μέσα από 44 έργα του, τον τρόπο με τον οποίο οι χριστιανικές αξίες καθώς και η εικονογραφία επηρέασαν βαθιά αυτόν τον επαναστάτη της τέχνης, έναν από τους πιο σπουδαίους καλλιτέχνες όλων των εποχών

 Αφότου βομβαρδιστικά της ναζιστικής Γερμανίας και της φασιστικής Ιταλίας ισοπέδωσαν την Γκερνίκα, στις 26 Απριλίου του 1937, προκαλώντας τον θάνατο εκατοντάδων αμάχων, ο Πικάσο φιλοτέχνησε την καλλιτεχνική του αντίδραση σε αποχρώσεις λευκού, μαύρου και γκρι, πάνω σε έναν καμβά μήκους σχεδόν οκτώ μέτρων, στον οποίο δεσπόζουν σώματα, κραυγές μετουσιωμένες σε μορφές, ένας στιβαρός ταύρος, ένα άλογο που σφαδάζει, μια μητέρα σε απόγνωση με ένα νεκρό παιδί στα χέρια της που ουρλιάζει προς τον ουρανό.

Ο σπουδαίος προτεστάντης θεολόγος και υπαρξιστής φιλόσοφος Πάουλ Τίλιχ είχε χαρακτηρίσει την «Γκερνίκα» του Πικάσο ως τον κορυφαίο θρησκευτικό πίνακα της εποχής μας, όχι γιατί εικονογραφεί κάποιο δόγμα αλλά επειδή αποκαλύπτει την ανθρώπινη κατάσταση χωρίς κανένα πέπλο, ως έναν σύγχρονο Γολγοθά. Στην παρατήρηση προβαίνει ο ιταλός ιησουίτης κληρικός, δημοσιογράφος και συγγραφέας Αντόνιο Σπαντάρο, γράφοντας στην La Repubblica για την έκθεση «Πικάσο-Βιβλικές Ρίζες» που φιλοξενείται (έως την 29η Ιουνίου) στον Καθεδρικό Ναό του Μπούργος, στην Ισπανία.

Το καλοκαίρι του 1934, ο Πάμπλο Πικάσο ταξίδεψε στην Ισπανία με την πρώτη του σύζυγο, Ολγα Χοχλόβα, και τον έφηβο γιο τους Πάουλο. Στο πλαίσιο της περιοδείας τους επισκέφτηκαν και την ιστορική πόλη του Μπούργος, τη μεσαιωνική πρωτεύουσα της Καστίλης, και έκαναν μια στάση στον καθεδρικό ναό για να θαυμάσουν τη γοτθική μεγαλοπρέπεια του και το σκοτεινό ομοίωμα του Χριστού επί του Σταυρού.

Επρόκειτο για το τελευταίο ταξίδι του Πικάσο στη χώρα όπου γεννήθηκε. Περισσότερα από ενενήντα χρόνια μετά, ο Πικάσο επέστρεψε στο Μπούργος μέσω 44 έργων του, από πίνακες και σχέδια έως χαρακτικά και γλυπτά από όλες τις περιόδους της καλλιτεχνικής του πορείας, που αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο οι χριστιανικές αξίες καθώς και η εικονογραφία επηρέασαν βαθιά αυτόν τον επαναστάτη της τέχνης, έναν από τους πιο σπουδαίους καλλιτέχνες όλων των εποχών.

«Ο τίτλος της έκθεσης είναι σχεδόν προκλητικός», σχολιάζει ο ιταλός ιερωμένος, καταρχάς επειδή ο Πικάσο δεν πίστευε στην ύπαρξη του Θεού και υπήρξε και κομμουνιστής ενώ το διαρκώς μεταβαλλόμενο έργο του φαινόταν να έρχεται σε αντίθεση με αιώνες θρησκευτικής τέχνης. Στην πραγματικότητα, όμως, ο Πικάσο ήταν «ένας άθεος που… ήταν ιδιαίτερα ευσεβής», σύμφωνα τουλάχιστον με Παλόμα Αλάρκο, την επιμελήτρια της έκθεσης. «Η εκκοσμικευτική ορμή της σύγχρονης εποχής δεν τον εμπόδισε να ανακτήσει το ιερό μέσα σε ένα σύγχρονο, κοσμικό περιβάλλον […] Ανέκαθεν έτρεφε μια ανησυχία για την υπερβατικότητα και την πνευματικότητα που ερχόταν σε αντίθεση με τον τρόπο ύπαρξης και σκέψης του».

Η έκθεση καταγράφει την αρχική κατάδυση του Πικάσο στην καθολική κουλτούρα της Ισπανίας, δεδομένου ότι μεγάλωσε «περιτριγυρισμένος από τα πινέλα του [ζωγράφου και καθηγητή] πατέρα του και τις θρησκευτικές διδαχές της μητέρας του». Στο πατρικό σπίτι δέσποζε ένα γλυπτό της Παναγίας των Θλίψεων, φιλοτεχνημένο από τον πατέρα του. Το 1896, αφού η οικογένεια είχε πλέον εγκατασταθεί στη Βαρκελώνη, ο Πικάσο, σε ηλικία μόλις 15 ετών, ζωγράφιζε και παρουσίαζε ήδη έργα με θρησκευτικό περιεχόμενο (όπως το έργο «The Altarboy», το οποίο εκτίθεται στην έκθεση).

Το πλέον εμβληματικό έργο της έκθεσης είναι το «Μητέρα και Παιδί» το οποίο ο Πικάσο συνέθεσε το 1921 και απεικονίζει τη σύζυγό του, Ολγα Χοχλόβα, με τον γιο τους, Πάουλο, στην αγκαλιά της. Σύμφωνα με την επιμελήτρια της έκθεσης ο πίνακας παραπέμπει σε απεικονίσεις της ιερής οικογένειας που φιλοτέχνησαν καλλιτέχνες όπως ο Ελ Γκρέκο και ο Μπαρτολομέ Εστέμπαν Μουρίγιο.

«Τα ιερά σύμβολα και τα βιβλικά θέματα υπήρξαν για τον Πικάσο βαθιά πηγή καλλιτεχνικής και πνευματικής έμπνευσης καθ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας του», ανέφερε σχετικά η Παλόμα Αλάρκο. Για παράδειγμα, όταν ο ποιητής και ζωγράφος Κάρλες Κασαχέμας, ο οποίος υπήρξε στενός φίλος του Πικάσο, αυτοκτόνησε τo 1901, ο καλλιτέχνης φιλοτέχνησε τρία ή τέσσερα πορτρέτα του νεκρού φίλου του, παρουσιάζοντάς τον ως αιμόφυρτο Χριστό, εμπνευσμένος από τη «Σταύρωση» του γερμανού αναγεννησιακού ζωγράφου Ματίας Γκρούνεβαλντ.