«Φασισμός των έσχατων καιρών» - Το νέο βιβλίο της Ναόμι Κλάιν για τη νέα εποχή του αυταρχισμού

Λίγο πριν από την κυκλοφορία του νέου τους βιβλίου, η Ναόμι Κλάιν και η Άστρα Τέιλορ αναλύουν τον «φασισμό των έσχατων καιρών» και τις κρίσεις που τροφοδοτούν τη νέα Ακροδεξιά

Τι κοινό μπορεί να έχουν τα ναζιστικά ναυάγια που αναδύονται από τον Δούναβη καθώς τα νερά του υποχωρούν, η κλιματική κρίση, η άνοδος της Ακροδεξιάς, ο Έλον Μασκ και τα αποκαλυπτικά οράματα ενός μέρους της Silicon Valley;

Για τη Ναόμι Κλάιν και την Άστρα Τέιλορ αποτελούν διαφορετικές όψεις μιας νέας πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας, την οποία περιγράφουν με έναν εξίσου δυσοίωνο όρο: «φασισμός των έσχατων καιρών» («end times fascism»).

Η θέση που αναπτύσσουν είναι ότι ο σύγχρονος αυταρχισμός έχει διαμορφωθεί μέσα σε έναν κόσμο κλιματικής αποσταθεροποίησης, πυρηνικών όπλων, τεχνητής νοημοσύνης και ακραίας συγκέντρωσης πλούτου και εξουσίας. Και, αντί να υπόσχεται ότι θα σώσει ολόκληρη την κοινωνία από αυτές τις κρίσεις, μοιάζει να προετοιμάζεται για ένα μέλλον στο οποίο δεν θα σωθούν όλοι.

Όταν το παρελθόν αναδύεται από τον Δούναβη

Η αφετηρία της ανάλυσής τους είναι σχεδόν κινηματογραφική. Η ακραία ζέστη και η ξηρασία κατέβασαν αυτό το καλοκαίρι τη στάθμη του Δούναβη, φέρνοντας στην επιφάνεια κατάλοιπα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που παρέμεναν κρυμμένα για περισσότερες από οκτώ δεκαετίες.

Στη Σερβία αποκαλύφθηκαν τουλάχιστον 20 ναζιστικά πλοία, ορισμένα ακόμη φορτωμένα με πυρομαχικά. Στην Ουγγαρία εμφανίστηκε μια στρατιωτική μοτοσικλέτα της ναζιστικής περιόδου, ενώ στη Σλοβακία εντοπίστηκε μια τεράστια βόμβα της βρετανικής Βασιλικής Αεροπορίας που βρισκόταν κάτω από το νερό για περισσότερα από 80 χρόνια.

Ωστόσο, οι δύο συγγραφείς αποφεύγουν την εύκολη διαπίστωση ότι «η ιστορία επαναλαμβάνεται». Αν κοιτάξουμε μόνο τα σκουριασμένα κατάλοιπα, υποστηρίζουν, μπορεί να χάσουμε το σημαντικότερο στοιχείο της εικόνας: την αποξηραμένη κοίτη του ποταμού που τα αποκάλυψε.

Μια Ακροδεξιά που επιστρέφει σε διαφορετικό κόσμο

Οι συγγραφείς παρακολουθούν την άνοδο της Ακροδεξιάς κατά μήκος του Δούναβη και ευρύτερα στην Ευρώπη, επισημαίνοντας ότι ιδέες οι οποίες για δεκαετίες θεωρούνταν πολιτικά αδιανόητες επιστρέφουν στον δημόσιο λόγο.

Στη Γερμανία αναφέρονται στην Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD), στους κόλπους της οποίας έχουν διατυπωθεί προτάσεις περί «remigration», δηλαδή μαζικής απομάκρυνσης ανθρώπων από τη χώρα. Στέκονται επίσης στην παρέμβαση του Αμερικανού αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου το 2025, όταν επέκρινε τους Ευρωπαίους ηγέτες για το πολιτικό «τείχος προστασίας» απέναντι σε ακροδεξιά κόμματα και συναντήθηκε με εκπροσώπους της AfD.

Στην Αυστρία αναφέρονται στο Κόμμα Ελευθερίας (FPÖ), το οποίο ιδρύθηκε το 1956 από πρώην αξιωματούχο των Ναζί και σήμερα απολαμβάνει υψηλή δημοτικότητα. Στην ίδια εικόνα εντάσσουν και τον Έλον Μασκ, λόγω της δημόσιας υποστήριξής του προς την AfD και άλλες ευρωπαϊκές ακροδεξιές δυνάμεις.

Για τις Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ, όμως, η αναζήτηση άμεσων αντιστοιχιών με τη δεκαετία του 1930 δεν αρκεί. Ο σημερινός κόσμος είναι ριζικά διαφορετικός από εκείνον στον οποίο αναδύθηκαν ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι.

Υποστηρικτής φορά μπλουζάκι με την εικόνα του επικεφαλής υποψηφίου της ακροδεξιάς Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD), Ούλριχ Ζίγκμουντ, πριν από την τελευταία προεκλογική συγκέντρωση ενόψει των εκλογών στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, στο Μαγδεμβούργο της Γερμανίας, 5 Σεπτεμβρίου 2026. REUTERS/Fabrizio Bensch

Τι σημαίνει «φασισμός των έσχατων καιρών»

Οι δύο συγγραφείς ξεκινούν από μια βασική ιστορική παραδοχή: ο φασισμός ευδοκιμεί σε περιόδους βαθιάς κρίσης.

Ο φασισμός του Μεσοπολέμου αναδύθηκε σε κοινωνίες τραυματισμένες από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με εκατομμύρια νεκρούς, κατεστραμμένες οικονομίες, μαζική φτώχεια και ανθρώπους που αισθάνονταν ότι είχαν χάσει τον έλεγχο της ζωής τους.

Οι σημερινές κρίσεις, όμως, έχουν διαφορετική κλίμακα. Η κλιματική αλλαγή, η πυρηνική απειλή και η τεχνητή νοημοσύνη δεν αφορούν μόνο συγκεκριμένες χώρες ή κοινωνικές ομάδες. Μπορούν να μεταβάλουν τις συνθήκες ζωής σε ολόκληρο τον πλανήτη.

Ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι, παρατηρούν οι Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ, πέθαναν πριν γνωρίσουν έναν κόσμο στον οποίο η ανθρωπότητα διέθετε πυρηνικά όπλα. Δεν μπορούσαν να γνωρίζουν ότι οι εξατμίσεις των αυτοκινήτων και οι καμινάδες των εργοστασίων μπορούσαν να αλλάξουν τη χημεία του πλανήτη. Ούτε μπορούσαν να φανταστούν ότι ένας ιδιώτης θα μπορούσε να συγκεντρώνει περισσότερο πλούτο και τεχνολογική ισχύ από πολλά κράτη.

Γι’ αυτό και οι δύο συγγραφείς δεν βλέπουν τον σημερινό αυταρχισμό ως απλή επανάληψη του παλιού. Τον αντιμετωπίζουν ως μια νέα μορφή του, προσαρμοσμένη στις συνθήκες μιας εποχής όπου οι ίδιες οι κρίσεις έχουν αποκτήσει υπαρξιακό χαρακτήρα.

Η μεγάλη διαφορά βρίσκεται στο μέλλον

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ανάλυσής τους αφορά την υπόσχεση για το μέλλον.

Οι παλαιότερες μορφές φασισμού, παρά την ακραία βία και τον εγκληματικό χαρακτήρα τους, υπόσχονταν στους ανθρώπους που θεωρούσαν μέλη της προνομιούχας φυλετικής ή εθνικής κοινότητας ότι, μετά την καταστροφή των «εχθρών», θα ερχόταν μια εποχή σταθερότητας και ευημερίας.

Οι Ναζί, για παράδειγμα, υπόσχονταν στους Άριους οπαδούς τους γη που θα αφαιρούνταν από τους Σλάβους, σπίτια που θα αρπάζονταν από τους Εβραίους και νέες υποδομές μέσα από μεγάλα δημόσια έργα. Το όραμα ήταν αιματοβαμμένο, αλλά εξακολουθούσε να περιέχει μια υπόσχεση για το αύριο — τουλάχιστον για όσους θεωρούνταν ότι ανήκαν στη «σωστή» ομάδα.

Εδώ, σύμφωνα με τις Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ, βρίσκεται μια θεμελιώδης διαφορά με το σήμερα.

Οι σύγχρονες ακροδεξιές δυνάμεις μπορεί να εξακολουθούν να επικαλούνται εικόνες μιας χαμένης «χρυσής εποχής» — τις βιομηχανικές δουλειές της δεκαετίας του 1950, την παραδοσιακή οικογένεια ή την οικονομική ελευθερία που υποτίθεται ότι θα φέρουν τα κρυπτονομίσματα. Ωστόσο, οι συγγραφείς θεωρούν ότι πίσω από αυτές τις υποσχέσεις δεν υπάρχει ένα πραγματικό σχέδιο συλλογικής σταθερότητας.

Αντίθετα, βλέπουν πολιτικές και οικονομικές ελίτ να προετοιμάζονται για ένα μέλλον διαρκών «κακών εποχών»: κλιματικές καταστροφές, κοινωνικές συγκρούσεις, οικονομική ανασφάλεια και τεχνολογικές ανατροπές, μέσα στις οποίες σχετικά μικρές ομάδες θα μπορούν να προστατεύσουν τον πλούτο και την ασφάλειά τους.

Το όραμα, με άλλα λόγια, δεν είναι πια ότι θα σωθεί ο κόσμος. Είναι ότι κάποιοι θα μπορέσουν να επιβιώσουν από την καταστροφή του.

Από τα καταφύγια στη Silicon Valley

Οι δύο συγγραφείς βλέπουν αυτή τη λογική σε διαφορετικές εκδοχές σύγχρονου survivalism: από την επιθυμία δημιουργίας οχυρωμένων εθνών έως τις τεχνολογικές φαντασιώσεις της Silicon Valley.

Για τους πολύ πλούσιους, η σωτηρία μπορεί να σημαίνει ένα ασφαλές καταφύγιο, τεχνολογίες που υπόσχονται την υπέρβαση των ανθρώπινων περιορισμών ή ακόμη και την εγκατάσταση του ανθρώπου σε άλλους πλανήτες. Για τους εθνικιστές, μπορεί να σημαίνει ένα κράτος οχυρωμένο απέναντι σε πρόσφυγες και μετανάστες.

Οι Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ διευκρινίζουν ότι ο «φασισμός των έσχατων καιρών» δεν αποτελεί ένα ενιαίο κίνημα. Τον παρουσιάζουν ως μια ασταθή συμμαχία τριών διαφορετικών ρευμάτων: θρησκευτικών φονταμενταλιστών, υπέρμαχων της ανεξέλεγκτης τεχνολογικής επιτάχυνσης και μαχητικών εθνικιστών.

Στην πρώτη κατηγορία εντάσσουν δυνάμεις της θρησκευτικής Δεξιάς που διαβάζουν ακόμη και τις σύγχρονες γεωπολιτικές συγκρούσεις μέσα από βιβλικές προφητείες. Αναφέρονται, μεταξύ άλλων, στον Τζέι Ντι Βανς, ο οποίος σε συνέντευξή του σε συντηρητικό podcaster αναρωτήθηκε εάν οι πράξεις του θα μπορούσαν να συνδέονται με την έλευση των «έσχατων καιρών».

Παράλληλα, εντοπίζουν μια διαφορετική αποκαλυπτική φαντασία στη Silicon Valley, όπου η τεχνητή νοημοσύνη παρουσιάζεται άλλοτε ως τεχνολογία που θα μεταμορφώσει την ανθρωπότητα και άλλοτε ως πιθανή απειλή για την ίδια την ύπαρξή της.

Η κλιματική κρίση αλλάζει τους όρους

Στο κέντρο της ανάλυσης της Κλάιν και της Τέιλορ βρίσκεται η κλιματική αλλαγή.

Οι δύο συγγραφείς προτείνουν να δούμε τον «φασισμό των έσχατων καιρών» ως μια διεστραμμένη μορφή προσαρμογής στην κλιματική κρίση. Η θέση τους είναι ότι, καθώς γίνεται ολοένα δυσκολότερο να αρνηθεί κανείς την πραγματικότητα της υπερθέρμανσης του πλανήτη, η άρνηση μετακινείται από το ίδιο το φαινόμενο στο ερώτημα του ποιος αξίζει να προστατευτεί από τις συνέπειές του.

Οχυρωμένα σύνορα, περιορισμός της διεθνούς βοήθειας, ανταγωνισμός για φυσικούς πόρους: όλα αυτά αποκτούν μέσα από το θεωρητικό τους πρίσμα μια διαφορετική σημασία. Δεν πρόκειται για προσπάθεια επίλυσης μιας κοινής κρίσης, αλλά για την προετοιμασία ενός κόσμου στον οποίο ορισμένοι θα προστατεύονται και άλλοι θα αφήνονται εκτεθειμένοι.

Το ευρωπαϊκό καλοκαίρι γίνεται έτσι κεντρικό στην αφήγησή τους. Την ίδια περίοδο που ο Δούναβης στέρευε και αποκάλυπτε τα κατάλοιπα του ναζισμού, μεγάλες περιοχές της Ευρώπης δοκιμάζονταν από ακραία ζέστη και πυρκαγιές.

Την ώρα, ωστόσο, που η Ευρώπη βρισκόταν αντιμέτωπη με τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης, η συζήτηση σε ένα μέρος της Ακροδεξιάς μετατοπιζόταν προς τη μετανάστευση. Οι Κλάιν και Τέιλορ αναφέρουν χαρακτηριστικά τον ηγέτη του ισπανικού Vox, Σαντιάγο Αμπασκάλ, ο οποίος καταφέρθηκε εναντίον του «κλιματικού φανατισμού», ενώ παράλληλα περιέγραφε την άφιξη μεταναστών στη Θέουτα ως «εισβολή».

Γιατί αυτή η αφήγηση βρίσκει ακροατήριο

Οι Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ δεν μένουν στην καταγγελία της Ακροδεξιάς. Ένα βασικό ερώτημα της ανάλυσής τους είναι γιατί τέτοιες ιδέες μπορούν να γίνουν ελκυστικές.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδουν στην απήχηση των ακροδεξιών κομμάτων στους νέους άνδρες. Περιγράφουν μια γενιά που φοβάται ότι δεν θα καταφέρει ποτέ να αγοράσει σπίτι, ότι θα ζήσει χειρότερα από τις προηγούμενες γενιές και ότι ένα μέλλον που κάποτε θεωρούνταν δεδομένο έχει χαθεί.

Μέσα σε αυτή την ανασφάλεια, η Ακροδεξιά προσφέρει απλές απαντήσεις και συγκεκριμένους ενόχους.

Αν κάποιος δεν αναγνωρίζει πλέον τη γειτονιά του, του λέει ότι ευθύνονται οι μετανάστες. Αν αισθάνεται ότι χάνει τον έλεγχο του κόσμου γύρω του, του μιλά για πολιτισμική «αντικατάσταση». Αν φοβάται ότι το επάγγελμά του απειλείται, η οργή μπορεί να κατευθυνθεί προς κοινωνικές ομάδες και όχι προς τις οικονομικές και τεχνολογικές δυνάμεις που μετασχηματίζουν την εργασία.

Οι δύο συγγραφείς παραλληλίζουν αυτή τη λειτουργία με τις θεωρίες συνωμοσίας: μπορεί να κάνουν λάθος ως προς τα γεγονότα, αλλά κατορθώνουν να αναγνωρίζουν και να αξιοποιούν ένα πραγματικό συναίσθημα — την αίσθηση ότι κάτι βαθύ έχει αλλάξει και ότι ο κόσμος γίνεται όλο και πιο ανοίκειος.

Μπορεί να υπάρξει διαφορετική απάντηση;

Το τελευταίο μέρος της ανάλυσής τους στρέφεται στην αντιμετώπιση αυτής της νέας μορφής αυταρχισμού.

Η Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ επιστρέφουν στις ΗΠΑ της Μεγάλης Ύφεσης και στον Φράνκλιν Ντελάνο Ρούζβελτ. Την ώρα που η χώρα αντιμετώπιζε μαζική ανεργία και ανασφάλεια και ρατσιστές δημαγωγοί αποκτούσαν ακροατήριο, το New Deal επιχείρησε να δώσει διαφορετική απάντηση: δημόσιες επενδύσεις, θέσεις εργασίας και μεγαλύτερο αίσθημα κοινωνικής ασφάλειας.

Το δίδαγμα που αντλούν δεν είναι ότι οι λύσεις της δεκαετίας του 1930 μπορούν να αντιγραφούν σήμερα. Η βασική αρχή, όμως, παραμένει, κατά την άποψή τους, επίκαιρη: ο φασισμός δεν αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά εάν δεν αντιμετωπιστούν ταυτόχρονα οι πραγματικές υλικές συνθήκες που κάνουν τους ανθρώπους ευάλωτους σε αυταρχικούς ηγέτες και αποδιοπομπαίους τράγους.

Σήμερα αυτό σημαίνει, σύμφωνα με τις συγγραφείς, ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες, αξιοπρεπώς αμειβόμενες και κοινωνικά χρήσιμες θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη οικονομική ασφάλεια. Ταυτόχρονα, σημαίνει αντιμετώπιση των υπαρξιακών κινδύνων που χαρακτηρίζουν τον 21ο αιώνα: της κλιματικής αλλαγής, των πυρηνικών όπλων, της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης και της ακραίας συγκέντρωσης πλούτου και εξουσίας.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία της έννοιας που επιχειρούν να εισαγάγουν οι Κλάιν και Τέιλορ λίγο πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου τους.

Ο «φασισμός των έσχατων καιρών» δεν περιγράφει απλώς μια Ακροδεξιά που γίνεται ισχυρότερη. Περιγράφει, στη δική τους ανάγνωση, μια πολιτική φαντασία που έχει αρχίσει να εγκαταλείπει την ιδέα ενός κοινού μέλλοντος: αντί να αναρωτιέται πώς μπορούν να σωθούν οι κοινωνίες από τις κρίσεις που έρχονται, αναρωτιέται ποιοι θα προστατευτούν όταν αυτές ξεσπάσουν.

Απέναντι σε αυτό, η απάντηση που προτείνουν είναι αντίστροφη. Εάν οι κοινωνίες θέλουν να περιορίσουν τη γοητεία του αυταρχισμού σε ανθρώπους που αισθάνονται ότι δεν έχουν τίποτα να περιμένουν από το αύριο, δεν αρκεί να τους προειδοποιούν για τους κινδύνους του φασισμού.

Πρέπει να τους προσφέρουν ένα μέλλον που να αξίζει να υπερασπιστούν.

Όπως καταλήγουν οι Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ, ο αποτελεσματικότερος τρόπος για να βοηθηθούν οι άνθρωποι να αντισταθούν στη γοητεία του «φασισμού των έσχατων καιρών» είναι τελικά πολύ πιο άμεσος: να γίνει η ζωή τους καλύτερη εδώ και τώρα.

*Κεντρική Φωτογραφία: Εναέρια λήψη από drone δείχνει ανθρώπους να στέκονται κοντά σε βυθισμένο γερμανικό πολεμικό πλοίο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το οποίο αποκαλύφθηκε λόγω της χαμηλής στάθμης του Δούναβη, εξαιτίας της ξηρασίας και των ακραίων θερμοκρασιών, κοντά στο Πράχοβο της Σερβίας, 13 Αυγούστου 2026. REUTERS/Marko Djurica