Ο Καντίρ Λόπες εργαζόταν στο ατελιέ του στο καλόγουστο σπίτι του εδώ στην Αβάνα όταν χτύπησε το κουδούνι της πόρτας. Ηταν ο Γουίλ Σμιθ και η σύζυγός του Τζέιντα Πίνκετ Σμιθ. «Δεν είχα ιδέα ότι έρχονταν» είπε ο Λόπες, η δουλειά του οποίου περιλαμβάνει αμερικανικές πινακίδες και διαφημίσεις που αφαιρέθηκαν μετά την επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο το 1959. Μία ώρα και 45.000 δολάρια αργότερα, ο Σμιθ είχε αγοράσει μια μεγάλη διαφημιστική ταμπέλα της Coca-Cola, στην οποία ο Λόπες είχε τοποθετήσει μiα φωτογραφία του 1950 με έναν από τους πιο εμπορικούς δρόμους της Αβάνας.

 

Eναν χρόνο αργότερα, ανακαλώντας στη μνήμη του το γεγονός, ο Λόπες ακόμη είναι ευχάριστα ξαφνιασμένος. «Πού αλλού στον κόσμο ο Γουίλ Σμιθ εμφανίζεται στο κατώφλι ενός καλλιτέχνη;». Καθώς συλλέκτες, ειδήμονες της τέχνης και ιδρύματα βιάζονται να ταξιδέψουν στην Κούβα μετά την απόφαση του αμερικανού προέδρου να χαλαρώσει το εμπάργκο, ο κόσμος της τέχνης που τους περιμένει είναι sui generis: ένας κόσμος του οποίου οι καλλιτέχνες είναι αποκομμένοι από τα υλικά και το Διαδίκτυο, ενώ την ίδια στιγμή μιλούν για αυτούς διεθνείς αγοραστές των οποίων η περιέργεια και η αποφασιστικότητα τους είχε στείλει στην Κούβα πολύ πριν από τη χαλάρωση του εμπάργκο.

Οι κουβανοί καλλιτέχνες - από τους πιο καταξιωμένους ως εκείνους που ακόμη σπουδάζουν - δέχονται επισκέψεις από ιδρύματα όπως το Μουσείο Τεχνών του Μπρονξ ή το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης αλλά και από ιδιώτες. Πολλοί επισκέπτες είναι πλούσιοι διανοούμενοι που ταξιδεύουν στην Κούβα για εκπαιδευτικούς σκοπούς, κάτι που επιτρέπεται από το εμπάργκο.«Ερχονται, αλλά όχι πολλοί» είπε ο Κάρλος Καραϊκόα, ένας καλλιτέχνης που συνδυάζει τη φωτογραφία και τη γλυπτική και ταξιδεύει μεταξύ Αβάνας και Μαδρίτης.

«Θέλω να πάω προτού προλάβουν να πάνε άλλοι».

«Η συρροή εραστών της τέχνης στην Κούβα θα αυξηθεί» προβλέπει ο Αλμπέρτο Μάγκναν, ο οποίος διατηρεί μια γκαλερί στο Τσέλσι, στη Βρετανία, με κουβανέζικα έργα τέχνης. Ο Μάγκναν, ο οποίος τώρα βρίσκεται στην Αβάνα, έλαβε 25 τηλεφωνήματα από συλλέκτες στις 17 Δεκεμβρίου, όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα ανακοίνωσε ότι είχε ξεκινήσει η αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. «Είναι εντελώς τρελό»είπε. Αν και οι Αμερικανοί μπορούν να επισκεφθούν την Κούβα από το 2009 εφόσον το ταξίδι τους έχει κάποιον σκοπό, πολλοί δίσταζαν, είπε ο Μάγκναν. «Είναι μπελάς» είπε αναφερόμενος στην άδεια που πρέπει κανείς να πάρει από την αμερικανική κυβέρνηση, αλλά και για το γεγονός ότι πρέπει να πληρώσει για τα έργα τέχνης χωρίς να χρησιμοποιήσει αμερικανική πιστωτική κάρτα. Τώρα ωστόσο λένε «θέλω να πάω προτού προλάβουν να πάνε άλλοι».

Ο Στιβ Γουίλσον, ένας συλλέκτης από το Λούισβιλ στο Κεντάκι των ΗΠΑ, αγόρασε οκτώ έργα τέχνης, κυρίως από νέους καλλιτέχνες, οι τιμές των οποίων κυμαίνονταν από 1.500 ως 15.000 δολάρια, στο Fabrica de Arte Cubano, ένα παλιό εργοστάσιο που έχει διαμορφωθεί σε χώρο τέχνης. Ο Γουίλσον, ιδρυτής της ξενοδοχειακής αλυσίδας 21c Museum Hotels, είπε πως ελπίζει ότι το διπλωματικό άνοιγμα θα του επιτρέψει να φιλοξενήσει κουβανούς καλλιτέχνες στις ΗΠΑ αλλά και το αντίστροφο - ίσως ακόμη και να ανοίξει ένα ξενοδοχείο στην Αβάνα.

Στυλοβάτες του πολιτιστικού κύρους της χώρας

«Μου αρέσει το ότι περισσότεροι άνθρωποι θα μπορέσουν να έρθουν και να δουν αυτή τη δουλειά» είπε. Από τη δεκαετία του 1990 η κυβέρνηση της Κούβας είχε παραχωρήσει μεγαλύτερη ελευθερία στους καλλιτέχνες που θεωρούνται οι στυλοβάτες του διεθνούς πολιτιστικού κύρους της χώρας, επιτρέποντάς τους να ταξιδεύουν και να κρατούν μεγάλο μέρος των εσόδων τους. Αλλά παρά το γεγονός ότι οι κουβανοί καλλιτέχνες απολαμβάνουν την προσοχή των ξένων συλλεκτών, λίγοι ντόπιοι έχουν τα χρήματα για να αγοράσουν τα έργα τους, είπε ο Αντριάν Φερνάντες, 30 χρόνων, που διατηρεί ένα στούντιο μαζί με ακόμη δύο καλλιτέχνες, τον 29χρονο Φρανκ Μουίκα και τον 32χρονο Αλεξ Ερνάντες Δουένιας.

Και οι τρεις σπούδασαν δωρεάν για εννέα χρόνια αλλά τώρα που εργάζονται δεν υπάρχουν επιχορηγήσεις από την κυβέρνηση ή ιδρύματα. Ωστόσ, αποτελούν παράδειγμα των παράδοξων συνθηκών που αντιμετωπίζουν οι καλλιτέχνες: τα έργα τους, οι τιμές των οποίων κυμαίνονται από 500  ως 8.000 δολάρια, παρουσιάζονται στη βελγική γκαλερί Verbeeck - Van Dyck και ο καθένας τους θα φιλοξενηθεί ξεχωριστά σε αυτήν τον επόμενο χρόνο.

 

Τον γύρο του κόσμου έκανε πριν από λίγες εβδομάδες η είδηση ότι διεθνής ερευνητική ομάδα έκανε μια εντυπωσιακή ανακάλυψη στην τάφρο Μαριάνα που εκτείνεται σε βάθος 11 χιλιομέτρων στον Ειρηνικό Ωκεανό. Οι ερευνητές έριξαν δολώματα στην τάφρο και σε βάθος 8.145 μέτρων ένα ψάρι κινήθηκε προς αυτά. Πρόκειται για ένα άγνωστο είδος ψαριού και βέβαια το βάθος στο οποίο εντοπίστηκε είναι το μεγαλύτερο όπου έχει εντοπιστεί ως σήμερα κάποιο ψάρι.

Η ερευνητική ομάδα εντόπισε κατά την εξερεύνηση, η οποία διήρκεσε 30 ημέρες, διάφορα άγνωστα είδη ψαριών και οστρακοδέρμων. Τα είδη αυτά δεν είναι βέβαια τα μόνα που ζουν στην... άβυσσο. Τα τελευταία χρόνια έχει εντοπιστεί πλήθος άγνωστων θαλάσσιων ειδών και διαφόρων μορφών ζωής που έχουν επιλέξει να ζουν στο κρύο και στο σκοτάδι, πολλά χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.

 

Το ταξίδι του Κάμερον

Από τον Ιανουάριο ως τον Απρίλιο του 2012 η αποστολή Deepsea Challenger του πολυβραβευμένου σκηνοθέτη Τζέιμς Κάμερον πραγματοποίησε μια σειρά επανδρωμένων και ρομποτικών καταδύσεων στα βαθύτερα σημεία της Γης: στην Τάφρο της Νέας Βρετανίας, έξω από τις ακτές της Παπούα Νέας Γουινέας στον Ειρηνικό, που φτάνει σε βάθος 9.140 μέτρων, και στην Τάφρο Μαριάνα, στον Δυτικό Ειρηνικό, η οποία είναι το βαθύτερο σημείο της Γης.

Μοναδικός επιβάτης ενός προηγμένου βαθυσκάφους, ο Κάμερον καταδύθηκε στο «Τσάλεντζερ Ντιπ», το βαθύτερο σημείο της τάφρου Μαριάνα, στα 10.910 μέτρα. Χρησιμοποίησε όμως και δύο μη επανδρωμένα σκάφη που φωτογράφισαν και βιντεοσκόπησαν τον βυθό και έφεραν δείγματα στην επιφάνεια.

Η εντυπωσιακότερη ίσως ανακάλυψη ήταν οι μικροβιακές κοινότητες που βιντεοσκοπήθηκαν στις πλαγιές της Τάφρου Μαριάνα, σε βάθος σχεδόν 10 χιλιομέτρων. Απομονωμένα από την ηλιακή ακτινοβολία που προσφέρει την ενέργεια για όλα τα οικοσυστήματα στην επιφάνεια, τα μικρόβια αυτά δεν τρέφονται με οργανικές ουσίες, αλλά με θείο, μεθάνιο και υδρογόνο που αναβλύζουν από το υπέδαφος. «Πιστεύουμε ότι αυτές οι χημικές αντιδράσεις [που τροφοδοτούν τις μικροβιακές κοινότητες] ενδέχεται να αποτέλεσαν τις ρίζες της ζωής στη Γη»υποστηρίζει ο Κέβιν Χαντ, αστροβιολόγος της NASA. Αλλα πλάσματα που καταγράφηκαν στη διάρκεια των αποστολών ήταν ένα πιθανό νέο είδος ολοθούριου (θαλάσσιου αγγουριού) σε βάθος περίπου 8 χιλιομέτρων και μεγάλες κοινότητες σκουληκιών που ζουν σε πλαγιές στα 3 περίπου χιλιόμετρα.

 

Σούπερ αμφίποδα

Ερευνητική αποστολή εντόπισε σε βάθος 7 χιλιομέτρων ένα άγνωστο είδος αμφιπόδων. Τα αμφίποδα είναι γαριδόμορφα όντα το μήκος των οποίων κανονικά δεν ξεπερνά τα 2-3 εκατοστά. Το νέο είδος, το οποίο οι ειδικοί χαρακτηρίζουν «σουπεργίγα», φτάνει σε μήκος τα 34 εκατοστά. Η ανακάλυψη έγινε στην Τάφρο Κέρμαντεκ που βρίσκεται στα ανοιχτά της Νέας Ζηλανδίας. Αμφίποδα έχουν εντοπιστεί και σε βάθη άνω των 10 χλμ. από την επιφάνεια της θάλασσας.  

Οι ικανότεροι δύτες

Υπάρχει ένα είδος σαλαχιού, το Mobula tarapacana, που είναι ευρύτερα γνωστό ως «διαβολοσαλάχι». Ως σήμερα πιστευόταν ότι αυτό το σαλάχι ζει και κινείται πολύ κοντά στην επιφάνεια του νερού. Ωστόσο ομάδα ερευνητών παρακολούθησε τα διαβολοσαλάχια για αρκετούς μήνες και έκανε μια εντυπωσιακή ανακάλυψη. Διαπίστωσε ότι βουτούν, και μάλιστα με μεγάλη ταχύτητα, σε βάθη που φτάνουν τα 2 χιλιόμετρα! «Ευελπιστούμε ότι τα διαβολοσαλάχια θα μας βοηθήσουν να εμπλουτίσουμε τις γνώσεις μας για τη βιολογία στα μεγάλα βάθη, γνώσεις που ο άνθρωπος από μόνος του θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να αποκτήσει. Το διαβολοσαλάχι μπορεί να μας βοηθήσει να συγκεντρώσουμε στοιχεία για διάφορες περιοχές και στρώματα ανάμεσα στην επιφάνεια και στον βυθό στους ωκεανούς»ανέφερε ο Σάιμον Θόρολντ του Ωκεανογραφικού Ινστιτούτου Woods Hole στις ΗΠΑ που ήταν ο επικεφαλής των ερευνητών. Πάντως το ρεκόρ κατάδυσης διατηρεί ένα είδος φάλαινας που στην Ελλάδα ονομάζουμε «ζιφιό», το οποίο καταφέρνει να καταδυθεί σε βάθη 3 χιλιομέτρων.