Ηφωτογραφική «έρευνα πεδίου» του Τάσου Βρεττού στους αυτοσχέδιους χώρους λατρείας των μεταναστών και των προσφύγων της Αθήνας και των περιχώρων της, παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο Μουσείο Μπενάκη, κτήριο της οδού Πειραιώς

Ο φωτογράφος επισκέπτεται και καταγράφει ένα αόρατο δίκτυο στο σώμα της πόλης: υπόγεια και ενοικιαζόμενα διαμερίσματα, πολυκατοικίες και γκαράζ, γήπεδα και υπαίθριοι, δημόσιοι χώροι, πλατείες και αυλές, πρόχειρα καταλύματα, ιδιοκατασκευές σε προσωρινές αλλά και μόνιμες διευθύνσεις, ομάδες Βουδιστών, Μουσουλμάνων, Ινδουιστών, Σπιριτσουαλιστών και Χριστιανών διαφόρων δογμάτων και πολλαπλών εθνικών προελεύσεων (Αιθίοπες, Αφγανοί, Αιγύπτιοι, Πακιστανοί, Νιγηριανοί, Σενεγαλέζοι, Φιλιππινέζοι, Ινδονήσιοι, Ιρακινοί κ.ά.). Πρόκειται για ένα «έργο εν προόδω», το οποίο ξεκίνησε το 2012, με τη φιλοξενία και συνεργασία των ίδιων των ανθρώπων που συγκροτούν αυτές τις κοινότητες και με απόλυτο σεβασμό στην ταυτότητά τους.

Το έργο αυτό δεν περιορίζεται στην προβληματική της άφιξης, της απαραίτητης επιβίωσης ή της «προώθησης» των ξένων (μεταναστών και προσφύγων), αλλά την προεκτείνει ριζοσπαστικά, επιχειρώντας στην περιοχή ενός πρωταρχικού βιώματος, το οποίο παραμένει αόρατο συνδέοντας ανθρώπους διαφορετικών καταγωγών και αναφορών, όταν αυτοί αναγκάζονται να μετατρέψουν τα ελάχιστα και επισφαλή που βρίσκουν και συλλέγουν, σε τόπους και τρόπους λατρείας.

Ο μουσικός Μιχάλης Καλκάνης, ανταποκρινόμενος στην πρόσκληση του Βρεττού, κατέγραψε ηχητικά ένα ενδεικτικό τμήμα όσων μαρτυρεί η κάμερα του φωτογράφου και στη συνέχεια επεξεργάστηκε μουσικά το υλικό ώστε αυτό να παρουσιαστεί στην έκθεση σε ειδικά διαμορφωμένες ηχητικές εγκαταστάσεις.

Στην έκθεση και τη δίγλωσση έκδοση που τη συνοδεύει, παρουσιάζονται 44 «Τ(ρ)όποι Λατρείας» στο λεκανοπέδιο της Αττικής. Η έκδοση περιλαμβάνει κείμενα Ελλήνων και ξένων ιστορικών, ανθρωπολόγων, φιλοσόφων, θρησκειολόγων, κοινωνιολόγων και επιμελητών. Την έκθεση αλλά και τη δίγλωσση έκδοση επιμελούνται η Νάντια Αργυροπούλου και ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης.

Imam Bargah (Pakistani Shias), Περιστέρι

«Τζαμί Μουσουλμάνων Σιιτών στο Περιστέρι. Ένα βράδυ την περίοδο της Muharram, περιόδου περισυλλογής, προσευχής και θρήνου που κορυφώνεται την ημέρα της Ashura. Η προετοιμασία, η οποία είναι μια διαδικασία μνήμης για το μάρτυρα Imam Hussain, εγγονό του Προφήτη Muhammad που δολοφονήθηκε στη μάχη της Karbala τo 680 μ.χ., περιλαμβάνει ένα τελετουργικό με δυνατά χτυπήματα στο στήθος από πιστούς διαφορετικών ηλικιών. Φωτογράφισα πολλές φορές στο χώρο αυτό, ώσπου αυτό που μου ήταν ξένο σαν εμπειρία μού έγινε κατανοητό σαν αίσθηση επίκλησης και κάθαρσης. Οικείο. Η μέρα της Ασούρα με τη δημόσια τελετή των μαχαιριών στον Πειραιά έχει άλλα χαρακτηριστικά. Τη μοιράζεται όλος ο κόσμος, αν και η συμμετοχή-παρουσία σε αυτήν ξεπερνά κάθε εικόνα και περιγραφή.

Το ιερό άλογο, όπως στολίζεται και λατρεύεται, ήταν από τα πράγματα που είναι λιγότερο φωτογραφημένα και γνωστά. Το ακολούθησα 3 χρόνια τώρα. Είδα το σεβασμό με το οποίο γίνεται η προετοιμασία του. Και τη φοβερή παρουσία του ζώου ανάμεσα στις ματωμένες πλάτες. Φέτος οι φωτογράφοι ήταν σχεδόν περισσότεροι από τους πιστούς. Οι τελευταίοι φωτογραφίζονταν και μεταξύ τους ή φωτογράφιζαν το κοινό και τους φωτογράφους. 
Όλα δημόσια, καταγεγραμμένα από τις εκατοντάδες κινητά. Το κρυφό βρίσκει άλλους τρόπους αισθάνομαι».

Τάσος Βρεττός (από συζητήσεις με τους επιμελητές για το υλικό της έκθεσης)

Guru Nanak Darbar (Sikh), Ταύρος

«Μια δημόσια τελετή πολύ λιγότερο γνωστή από την Ασούρα, παρότι κατακλύζει τη γειτονιά του Ταύρου όπου βρίσκεται το μεγάλο κτίριο του πολιτιστικού συλλόγου Ινδών Ελλάδος. Μέγα Σάββατο πρωί εκατοντάδες άνθρωποι βγαίνουν για να συνοδεύσουν το στολισμένο φορτηγό που μεταφέρει το ιερό βιβλίο και τους ανθρώπους που διαβάζουν από αυτό για τους πιστούς Σιχ. Οι γυναίκες ετοιμάζουν για μέρες, κόμπο-κόμπο γιρλάντες με γαρίφαλα και μεγάλα τραπέζια στρώνονται στο πάτωμα για τα δείπνα της γιορτής. 
Το χρώμα είναι εκρηκτικό. Οι μυρωδιές καταλύουν κάθε άλλη αίσθηση. “μυρίσωμεν εμφρόνως”... Οι ήχοι της γιορτής με κάποιο περίεργο τρόπο δεν απέχουν και τόσο από τους ήχους του επιτάφιου θρήνου».

Τάσος Βρεττός (από συζητήσεις με τους επιμελητές για το υλικό της έκθεσης)

«Εκείνο που σχεδόν σίγουρα δεν έχουμε δει είναι αυτού του είδους τις σκηνές σε συνδυασμό με τόσο πολύ χρώμα. Με όλες αυτές τις λαμπερές, όμορφες συστοιχίες από κόκκινα, μοβ, ροζ, πράσινα, χρυσά και μπλε να ξεπηδούν από γιρλάντες λουλουδιών, πτυχωμένα υφάσματα, σειρές γλόμπων, χαλιά, σημαίες, έργα τέχνης και επίσημες ενδυμασίες. Γιατί η μετανάστευση που απεικονίζεται εδώ έχει να κάνει με άλλου είδους ταξίδι: το ταξίδι ανάμεσα σε αυτό τον κόσμο και τον επόμενο, ή ανάμεσα σε διαφορετικά στάδια πνευματικής φώτισης, παρά ανάμεσα σε κράτη και διαφορετικές γεωπολιτικές συνθήκες. Η καλαισθησία που χαρακτηρίζει τόσα πολλά από αυτά τα στιγμιότυπα αντικατοπτρίζει το βαθμό στον οποίο το ίδιο το ταξίδι έχει γίνει ο άξονας της τελετουργικής πίστης. Μάλιστα, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι, αν υπάρχει ένα κοινό στοιχείο σε αυτή την πλειάδα εικόνων, αυτό είναι το πώς η ίδια η “μετανάστευση” είναι εκείνη που προσδίδει την αγιότητα και την οριοθετεί».

George Prochnik (απόσπασμα κειμένου από το βιβλίο της έκθεσης)

Ethiopian Orthodox Church Kidane Miheret, Πολύγωνο

«Η περιπλάνησή μου στην πολυπολιτισμική και πολυεθνική Αθήνα των θρησκειών ξεκίνησε συμπτωματικά ένα Πάσχα πριν από τρία χρόνια. Είχα διαβάσει στα Νέα της Μεγάλης Πέμπτης ότι γίνεται μια πολύ ωραία Ανάσταση στην αιθιοπική εκκλησία και αποφάσισα από περιέργεια να την επισκεφτώ. Το Μεγάλο Σάββατο, μετά από μια περιπετειώδη αναζήτηση, ανακάλυψα την εκκλησία στο Πολύγωνο, πλάι σε έναν ορθόδοξο ναό. Μπήκα σε ένα χώρο υπέροχα παράταιρο. Γυναίκες και παιδιά ήταν καθισμένοι στον περίβολο, ντυμένοι στα λευκά, και φωτίζονταν από λάμπες φθορίου και κεριά αναμμένα στο έδαφος. Ήταν κάτι σαν όνειρο. Ρώτησα αν μπορώ να φωτογραφίσω και, αφού μου επέτρεψαν να μπω, βρέθηκα να φωτογραφίζω ξυπόλητος, σε απόσταση μισού μέτρου από πρόσωπα με απόλυτη θρησκευτική ευλάβεια μέσα σε ένα κατανυκτικό περιβάλλον, με μυρωδιά από λιβάνι, που έφτιαχνε ένα σκηνικό δανεισμένο από κάποιον πίνακα του Ελ Γκρέκο. Φωτογράφιζα ασταμάτητα μέχρι το πρωί και το αποτέλεσμα ήταν συναρπαστικό. ....
Στο ναό αυτό λάτρευαν Αιθίοπες και Ερυθραίοι Χριστιανοί Κόπτες. Πρόσφατα οι τελευταίοι απέκτησαν τη δική τους εκκλησία στο Παγκράτι. Έκανα έναν καλό φίλο στις επισκέψεις αυτές, τον Δαβίδ. Τα τελευταία χρόνια κάνω Ανάσταση μαζί τους, είναι από τα μέρη που με γαληνεύουν και με παραξενεύουν ταυτόχρονα. Σαν τις πυγολαμπίδες του Παζολίνι σε εκείνο το κείμενό του, οι άνθρωποι αυτοί επιβιώνουν με χάρη μοναδική, άγρια. Εκτεθειμένοι τόσο στον κίνδυνο της εξαφάνισης όσο και σε αυτόν της φανέρωσης».

Τάσος Βρεττός (από συζητήσεις με τους επιμελητές για το υλικό της έκθεσης)

Dahiraa Mouride (Senegalese), οδός Αγίου Κωνσταντίνου

«Μουσουλμάνοι Σενεγαλέζοι. Διαμέρισμα στον 6ο όροφο κτιρίου στην Αγίου Κωνσταντίνου. Χώρος γυμνός από εικόνες, εκτός εκείνης του λευκοντυμένου προφήτη. Μόνο βιβλία σε φωτοτυπίες. Οι άνθρωποι όμορφοι, απορροφημένοι απόλυτα, ντυμένοι με παραδοσιακές κελεμπίες. Διαβάζουν ψιθυρίζοντας και κάποια στιγμή κάνουν κύκλους γύρω από χαμηλά δερμάτινα αναλόγια. Και τραγουδούν. Χαλιά παράταιρα από άκρη σε άκρη. Και σε τομή η πόλη. Το παράθυρο σαν επιδερμίδα ορίζει την επαφή με τον έξω κόσμο. Η συζήτηση για τους τόπους λατρείας ατελής, διστακτική και εκκρεμής όσο οι ίδιοι οι τόποι και οι τρόποι είναι συγκεριμένοι, εδώ, εστιασμένοι και σφύζοντες από ζωή».

Τάσος Βρεττός (από συζητήσεις με τους επιμελητές για το υλικό της έκθεσης)

«... Οι φωτογραφίες του Βρεττού έχουν ληφθεί με προσοχή και ελκύουν την προσοχή. Με αυτή την έννοια, θεωρώ ότι μετέχουν του κόσμου της προσευχής. Τις θεωρώ κάτι περισσότερο από μια απλή τεκμηρίωση λατρευτικών πρακτικών του περιθωρίου. Τις θεωρώ κατάλοιπα ή εικόνες-λείψανα πραγματικών πράξεων προσοχής (πράξεων φωτογραφικής προσοχής, της προσοχής που δίνει στο θέμα του ο φωτογράφος), που θα πρέπει να γίνουν αντιληπτά ως επίδοξες προσευχές. Και, επιπλέον, θεωρώ ότι αυτές οι φωτογραφίες αξιώνουν από το θεατή μία εμπλοκή της προσοχής του που και αυτή (οφείλει να) αντηχεί το πνεύμα της αμιγούς, ευλαβούς προσοχής από την οποία εκπορεύονται και την οποία καταγράφουν...»

D.Graham Burnett (απόσπασμα κειμένου από το βιβλίο της έκθεσης).

Cultural Centre - Sri Lanka, Νέο Ψυχικό

«Ως ένα εγχείρημα παραγωγής νοήματος που αναδεικνύει έναν εκρηκτικό δημώδη κοσμοπολιτισμό αντιμετωπίζω το έργο του Βρεττού, από τη σκοπιά πάντα της ιθαγενούς μελετήτριας-θεατού... Το έργο του Βρεττού ξεκάθαρα αποσταθεροποιεί τη γραμμική διάκριση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού και μας προτείνει να δούμε τους τόπους μέσα από τη λογική της ένθεσης: το ιδιωτικό είναι ένθετο στο δημόσιο και, αντίστροφα, δημόσιες επιτελέσεις είναι ένθετες στο χώρο της ιδιωτικότητας».

Ιωάννα Λαλιώτου (απόσπασμα κείμενου από το βιβλίο της έκθεσης)

One Accord International Gospel Ministries (Nigerian Evangelical), Κυψέλη

«...Το ότι επιτελούνται εδώ αυτές οι λατρευτικές πρακτικές δεν είναι τυχαίο: η Ελλάδα είναι η χώρα των αρχαίων παγανιστικών θρησκειών, ίχνη των οποίων επιζούν ακόμα στην καθημερινή ζωή και τις λαϊκές παραδόσεις. Από ελληνικές πηγές γνωρίζουμε ότι η επική ποίηση και οι τραγωδίες έλκουν την καταγωγή τους από σαμανικές τελετές - οι οποίες τώρα ξαναέρχονται στην Ελλάδα με όχημα την προσφυγιά...».

Νάνος Βαλαωρίτης, (απόσπασμα κείμενου από το βιβλίο της έκθεσης)

Gereja Bethel Indonesia Jemaat Mawar Saron, Αθήνα

«Οι Τόποι των θρησκευτικών αυτών συναθροίσεων, ανεξάρτητα αν πρόκειται για πιστούς του Ισλάμ, για Ινδουιστές ή Σιχ ή για χριστιανικές μειονότητες, αναδύουν μια παράδοξη ζεστασιά που μόνον ο χαμένος ανθρώπινος δεσμός που επανασυνδέεται (re-ligio) μπορεί να δώσει».

Σάββας Μιχαήλ (απόσπασμα κείμενου από το βιβλίο της έκθεσης)

Fatima - Zahra Mosque, Μαραθώνας

Eritrean Evangelical Church, οδός Αιόλου

Father Solomon Mesein Eritrean Orthodox Church Athens, Παγκράτι

The World Without Walls [Oneness], Sant Nirankari Samagam, Μαραθώνας

Shri Guru Ravi Dass Amritbani Darwar, Μαραθώνας

Egyptian Orthodox Christian Copts - Church of Virgin Mary and Mark the Evangelist, Μενίδι

Info: «Τ(ρ)όποι Λατρείας. Τάσος Βρεττός/Wor(th)ship. Tassos Vrettos». Οργάνωση έκθεσης και έκδοση βιβλίου: Μουσείο Μπενάκη . Tο Ίδρυμα Ωνάση είναι ο Χρυσός Χορηγός της διοργάνωσης. Υποστηρικτές της ακόμη είναι: το ίδρυμα ΔΕΣΤΕ, o Οργανισμός Πολιτισμού Αθλητισμού και Νεολαίας του Δήμου Αθηναίων, το Αεροδρόμιο Αθηνών, ο Πολιτιστικός Οργανισμός ΝΕΟΝ, η εταιρεία Ευρωπαϊκοί Βωξίτες ΑΕ, η Karavias Art Insurance, η Samsung Electronics Hellas, η εφημερίδα «Καθημερινή» και ο σταθμός 9,84. Μουσείο Μπενάκη, κτήριο της οδού Πειραιώς, 20 Νοεμβρίου 2015 - 10 Ιανουαρίου 2016. Εγκαίνια: Πέμπτη 19 Νοεμβρίου, στις 20.00