Το Palantir αναμένεται να αναδειχθεί ως ο μεγαλύτερος νικητής στην προσπάθεια των ΗΠΑ να υποτάξουν την Ευρώπη και να αποκλείσουν την Κίνα.

Η ΕΕ έχει υπογράψει την «Pax Silica», μια πρωτοβουλία των ΗΠΑ που φαίνεται να έχει σχεδιαστεί για να αποκλείσει την Κίνα και άλλους από την παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού τεχνητής νοημοσύνης και να εξαγάγει πόρους από την Ευρώπη προς όφελος του στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος της Ουάσιγκτον.

«Η Αμερική και η Ευρώπη ανήκουν ενωμένα. Οι ιστορίες μας είναι συνυφασμένες, το πεπρωμένο μας συνυφασμένο», δήλωσε ο Υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ για Οικονομικά Υποθέσεις, Τζέικομπ Χέλμπεργκ, σε σύνοδο κορυφής στην Ουάσινγκτον την Τρίτη. «Αλλά μοιραζόμαστε περισσότερα από ένα παρελθόν. Μοιραζόμαστε έναν σκοπό - να χτίσουμε ένα μέλλον που να ανταποκρίνεται στις αξίες μας και να είναι άξιο της κληρονομιάς μας».

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Γερμανία και η Ελλάδα υπέγραψαν τη Διακήρυξη Pax Silica, φέρνοντας προηγμένες κινητές επικοινωνίες, τεχνητή νοημοσύνη και κρίσιμες δυνατότητες ορυκτών στο αναπτυσσόμενο δίκτυό μας. Έτσι μοιάζει η συλλογική οικονομική ασφάλεια. Όχι η εξάρτηση. Όχι η ευαλωτότητα... pic.twitter.com/RkdfaKpMJP

— Υφυπουργός Εξωτερικών Jacob S. Helberg (@UnderSecE) 24 Ιουνίου 2026

Τι είναι το Pax Silica;

Εκπρόσωποι από την ΕΕ, τη Γερμανία και την Ελλάδα υπέγραψαν το σύμφωνο στη σύνοδο κορυφής της Τρίτης, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό των υπογραφόντων της «Pax Silica» σε 19. Αυτοί είναι:

Αργεντίνη

Αυστραλία

χιλή

Ευρωπαϊκή Ένωση

Φινλανδία

Γερμανία

Ελλάδα

Ινδία

Ισραήλ

Ιαπωνία

Η Ολλανδία

Νορβηγία

Κατάρ

Δημοκρατία της Κορέας

Σιγκαπούρη

Σουηδία

Οι Φιλιππίνες

Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα

Ηνωμένο Βασίλειο

Η «Pax Silica» θυμίζει την αυτοκρατορική Ρώμη τόσο κατ' όνομα όσο και στην πράξη. Οι υπογράφοντες συμφωνούν να «συνεργαστούν σε στρατηγικά στοιχεία της παγκόσμιας αλυσίδας εφοδιασμού τεχνολογίας», συμπεριλαμβανομένων των πρώτων υλών, της ενέργειας, της εφοδιαστικής, της κατασκευής ημιαγωγών, της πληροφορικής, του λογισμικού και των μοντέλων. Δεσμεύονται να μειώσουν τις «υπερβολικές εξαρτήσεις» από έθνη που «υπονομεύουν την καινοτομία και τον δίκαιο ανταγωνισμό» - μια έμμεση αναφορά στην Κίνα - και να «προστατεύσουν τις ευαίσθητες τεχνολογίες και τις κρίσιμες υποδομές από αδικαιολόγητη πρόσβαση, επιρροή ή έλεγχο» - και πάλι, μια αναφορά στην Κίνα - σε αντάλλαγμα για την πρόσβαση σε αυτό το «πλήρες σύνολο τεχνολογικών εξελίξεων που διαμορφώνουν την οικονομία της Τεχνητής Νοημοσύνης».

Η συμφωνία είναι σε μεγάλο βαθμό δημιουργία του Helberg, ενός γερακιού της Κίνας και πρώην συμβούλου του Διευθύνοντος Συμβούλου της Palantir, Άλεξ Καρπ, του οποίου η αυξανόμενη δύναμη το RT έχει ήδη καλύψει στη σειρά μας «Wired for War». 

Ο Jacob Helberg και ο Διευθύνων Σύμβουλος της Palantir Technologies, Alex Karp, παρευρίσκονται στο Hill & Valley Forum 2025 στην Ουάσινγκτον, στις 30 Απριλίου 2025 © Getty Images; Jemal Countess

Ποιοι συμμετέχουν στην Pax Silica και ποιοι είναι εναντίον της;

Αξιοσημείωτα απουσιάζει από τη λίστα των υπογραφόντων η Γαλλία, όπου ο Πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν έχει περάσει χρόνια πιέζοντας για «ψηφιακή κυριαρχία». Η Γαλλία, και η Ευρώπη γενικότερα, υποστηρίζει, πρέπει να τερματίσουν την εξάρτησή τους από την αμερικανική τεχνολογία και να αναπτύξουν εγχώριες εναλλακτικές λύσεις. Για τον σκοπό αυτό, η γαλλική κυβέρνηση εγκατέλειψε το αμερικανικό λογισμικό τηλεδιάσκεψης, αντάλλαξε τα Microsoft Windows με Linux, αντάλλαξε το λογισμικό ανάλυσης δεδομένων της Palantir με το γαλλικό ChapsVision και επένδυσε δημόσια κεφάλαια στην Mistral AI - μία από τις λίγες πολλά υποσχόμενες εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης της ηπείρου. 

Υπονομεύει η Pax Silica την εθνική ψηφιακή κυριαρχία;

Η Pax Silica αντιτίθεται ρητά στην έννοια της ψηφιακής κυριαρχίας. Σε μια ανάρτηση ιστολογίου που δημοσιεύτηκε αμέσως μετά τη σύνοδο κορυφής της Τρίτης, ο Helberg χαρακτήρισε την έννοια «οπισθοδρομική και αντιπαραγωγική». Ένας κόσμος κυρίαρχων εθνών που θα χτίζουν τα δικά τους οικοσυστήματα τεχνητής νοημοσύνης, έγραψε, θα ήταν «ένας πλανήτης από κλώνους υποκλίμακας, ο καθένας από τους οποίους θα ανακατασκευάζει ηρωικά την περσινή ανακάλυψη, ενώ η ίδια η ανακάλυψη θα προχωρά χωρίς αυτούς».

Αντ' αυτού, τα μέλη της Pax Silica μπορούν να συνενώσουν τους πόρους τους, με κάθε έθνος να αξιοποιεί τα δικά του δυνατά σημεία. «Οι υπολογισμοί του ενός εταίρου συναντούν τα ορυκτά του άλλου, το ταλέντο του ενός τρίτου, το κεφάλαιο του ενός τέταρτου, και το αποτέλεσμα δεν είναι άθροισμα αλλά πολλαπλασιασμός», έγραψε. 

Επιφανειακά, η διαφημιστική πρόταση του Helberg βγάζει νόημα. Η Ολλανδία είναι η έδρα της ASML, η οποία κατασκευάζει το 100% των πιο προηγμένων μηχανών λιθογραφίας ημιαγωγών EUV στον κόσμο. Το Ισραήλ είναι μια υπερδύναμη στον σχεδιασμό τσιπ και στρατιωτικής τεχνολογίας. Η Αυστραλία έχει τα τέταρτα μεγαλύτερα αποθέματα σπάνιων γαιών στον κόσμο. Φέρνοντας αυτές τις χώρες σε μια επίσημη συμφωνία, οι ΗΠΑ αρνούνται στην Κίνα την πρόσβαση σε αυτά τα λάφυρα και τα μοιράζονται μεταξύ των συμμάχων τους.

Ποιους ενδυναμώνει περισσότερο η Pax Silica; 

Στην πραγματικότητα, η Pax Silica δεν είναι τόσο μια εταιρική σχέση και περισσότερο μια ιμπεριαλιστική αρπαγή πόρων. Οι εταίροι της Ουάσιγκτον παρέχουν πρώτες ύλες, logistics, γνώση και εργασία, αλλά οι ΗΠΑ ελέγχουν επί του παρόντος το 75% της υπολογιστικής ισχύος στον κόσμο - την επεξεργαστική ισχύ που απαιτείται για την κατασκευή, την εκπαίδευση και τη λειτουργία φόρτων εργασίας μεγάλης κλίμακας Τεχνητής Νοημοσύνης. Τελικά, οι αμερικανικές εταιρείες που ελέγχουν αυτήν την ακατέργαστη ισχύ θα αποφασίσουν πώς θα χρησιμοποιηθεί.

Μια μακέτα ενός κέντρου δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης 10GW στην Τεχνολογική Πανεπιστημιούπολη PORTS στην κομητεία Pike του Οχάιο, 2026 © PORTS Technology Campus

Ενώ αυτά τα υπολογιστικά δεδομένα θα είναι θεωρητικά διαθέσιμα στους υπογράφοντες της Pax Silica, η συνθήκη είναι προσεκτικά διατυπωμένη για να τους υπενθυμίζει ότι η πλήρης πρόσβαση δεν είναι εγγυημένη. Οι ΗΠΑ, όπως αναφέρει, «θα προσπαθήσουν να παρέχουν πρόσβαση σε αξιόπιστους εταίρους στο πλήρες φάσμα των τεχνολογικών εξελίξεων που διαμορφώνουν την οικονομία της Τεχνητής Νοημοσύνης». Η Ουάσινγκτον είναι υποχρεωμένη μόνο να προσπαθεί, όχι να το κάνει.

Απόσπασμα από τη διακήρυξη «Pax Silica» © Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ

Αλυσοδεμένοι από τη συμφωνία στον νέο Ψυχρό Πόλεμο της Ουάσινγκτον εναντίον της Κίνας, οι Ευρωπαίοι δεν μπορούν να στραφούν στο Πεκίνο εάν καταλήξουν αποκλεισμένοι από την αμερικανική υπολογιστική υποδομή. Ομοίως, η αυτοπροκαλούμενη ενεργειακή κρίση της ΕΕ - αποτέλεσμα της ανταλλαγής φθηνού ρωσικού φυσικού αερίου από τις Βρυξέλλες με ακριβότερες αμερικανικές εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) - σημαίνει ότι η Ευρώπη δεν θα είναι ποτέ σε θέση να κατασκευάσει και να λειτουργήσει αυτή την υποδομή για τον εαυτό της. 

Πώς μπορεί να επωφεληθεί η Palantir από την Pax Silica;

Η Pax Silica αναμφίβολα εξυπηρετεί τον γεωπολιτικό στόχο των ΗΠΑ να απομονώσουν την Κίνα - και ενδεχομένως τη Ρωσία - και να στραγγαλίσουν την τεχνολογική της ανάπτυξη, αλλά εξυπηρετεί επίσης τα συμφέροντα του Palantir και των συναδέλφων του κολοσσών της αμυντικής τεχνολογίας, ορισμένοι από τους οποίους έχουν παραδεχτεί ότι το μοντέλο ανάπτυξής τους εξαρτάται από τη στρατιωτική αντιπαράθεση με το Πεκίνο και έναν πιθανό παγκόσμιο πόλεμο στον Ινδο-Ειρηνικό. 

Διαβάστε περισσότερα Wired for War: Θα μπορούσε ο Anduril να εξαπατήσει τις ΗΠΑ και να οδηγήσει σε μια αποκάλυψη Ινδο-Ειρηνικού;

Η Palantir χρειάζεται όλη την υπολογιστική ισχύ και τις πρώτες ύλες που μπορεί να εξασφαλίσει για να τροφοδοτήσει τα αυτόνομα όπλα και τα λειτουργικά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης της, και εάν οι σχέσεις μεταξύ Δύσης και Κίνας επιδεινωθούν σε σημείο στρατιωτικής σύγκρουσης, η εταιρεία είναι έτοιμη να προμηθεύσει τα όπλα που θα χρησιμοποιηθούν από τον αμερικανικό στρατό. 

Ο Karp κάλεσε πρόσφατα τις ΗΠΑ να προετοιμαστούν για έναν πόλεμο σε τρία μέτωπα εναντίον της Κίνας, της Ρωσίας και του Ιράν. Το διαφημιστικό υλικό της Palantir περιλαμβάνει εικόνες του λειτουργικού συστήματος «Gotham» που παρακολουθεί τις κινήσεις των κινεζικών πολεμικών πλοίων στη Νότια Σινική Θάλασσα. Ένας εκπρόσωπος του America's Frontier Fund - το οποίο επενδύει στην Palantir - δήλωσε σε μια επιτροπή το 2023 ότι σε περίπτωση «κινητικού γεγονότος στον Ειρηνικό... ορισμένες από τις επενδύσεις μας θα δεκαπλασιαστούν, σαν να μην έφταναν τα όριά τους, εν μία νυκτί».

«Ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων με την Κίνα παραμένει στην κορυφή του προβληματισμού μας, καθώς συνεχίζουμε να επενδύουμε στη μετακίνηση μεγαλύτερου μέρους της μάζας του Palantir δυτικότερα από τη διεθνή γραμμή ημερομηνίας», δήλωσε ο επικεφαλής λειτουργιών της εταιρείας, Shyam Sanka, κατά τη διάρκεια τηλεδιάσκεψης για τα αποτελέσματα του 2024.

Παρόλο που ο Helberg έφυγε από την Palantir πέρυσι για να αναλάβει τη θέση του στο Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, πέρασε το προηγούμενο έτος εργαζόμενος για την Palantir και την αμερικανική κυβέρνηση ταυτόχρονα. Ενώ εξακολουθούσε να είναι σύμβουλος της Karp, ο Helberg υπηρέτησε στην Επιτροπή Οικονομικής και Ασφάλειας ΗΠΑ-Κίνας, από το 2022 έως το 2024. Σε αυτόν τον ρόλο, άσκησε πιέσεις για την αύξηση των δασμών στο Πεκίνο, την απαγόρευση του TikTok και τον αποκλεισμό της Κίνας από την παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού τεχνητής νοημοσύνης.

Πώς αντέδρασαν η Κίνα και η Ρωσία στην Pax Silica;

Το Πεκίνο δεν έχει απευθυνθεί άμεσα στην Pax Silica, με το κινεζικό Υπουργείο Εξωτερικών να καλεί αντ' αυτού τις ΗΠΑ και τους εταίρους τους να «τηρήσουν τις αρχές της οικονομίας της αγοράς και του θεμιτού ανταγωνισμού και να συνεργαστούν για να διατηρήσουν τη σταθερότητα της παγκόσμιας αλυσίδας εφοδιασμού». Το υπουργείο έχει καταδικάσει άμεσα προηγούμενες προσπάθειες των ΗΠΑ να αποκλείσουν την Κίνα από την αλυσίδα εφοδιασμού τεχνολογίας, συμπεριλαμβανομένης της «Συμμαχίας Chip 4» ΗΠΑ-Ιαπωνίας-Νότιας Κορέας-Ταϊβάν. Το Πεκίνο έχει αναφερθεί σε αυτόν τον συνασπισμό εθνών κατασκευής τσιπ ως μια θρασύτατη προσπάθεια της Ουάσιγκτον να «κυριαρχήσει στην παγκόσμια παραγωγή και αλυσίδα εφοδιασμού ημιαγωγών».

Αεροφωτογραφία του μεγαλύτερου ορυχείου χαλκού της Ρωσίας, Udokan, στο Κράι Ζαμπαϊκάλσκι, Ρωσία, 5 Νοεμβρίου 2022 © Getty Images

Η ρωσική κυβέρνηση δεν έχει σχολιάσει την Pax Silica, αλλά η Μόσχα πιθανότατα αντιμετωπίζει με ανησυχία οποιεσδήποτε κινήσεις που αυξάνουν την ισχύ της Δύσης έναντι του κύριου εμπορικού της εταίρου. Η πρόσβαση της Ρωσίας σε σπάνιες γαίες και ενέργεια δεν διακυβεύεται από το σύμφωνο, με τον Ρώσο διευθύνοντα σύμβουλο εξόρυξης Andrey Trenin να έχει γράψει πέρυσι ότι «η πορεία της Ρωσίας προς μια κυρίαρχη ολοκληρωμένη βιομηχανία τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να ξεκινήσει με τα μοναδικά κοιτάσματα σπάνιων γαιών της στην Αρκτική» και τη δημιουργία επενδυτικών ζωνών στον παγωμένο βορρά της χώρας.

Pax Silica: Η ιδιότητα μέλους αποτελεί κίνδυνο για την ασφάλεια

Υπογράφοντας το σύμφωνο, τα κράτη της Pax Silica συμφωνούν με τον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων και όλους τους κινδύνους που αυτός συνεπάγεται. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα συμβαλλόμενα μέρη διακινδυνεύουν περισσότερα από την οικονομική κυριαρχία. Στις Φιλιππίνες, οι οποίες υπέγραψαν το σύμφωνο τον Απρίλιο, έχουν ήδη ξεκινήσει οι εργασίες για μια «Ζώνη Οικονομικής Ασφάλειας» 4.000 στρεμμάτων στο νησί Λουζόν, όπου θα εδρεύουν ορισμένες βασικές βιομηχανίες που σχετίζονται με την Τεχνητή Νοημοσύνη. 

Ανακεφαλαίωση: Η @UnderSecE επισκέφθηκε την προγραμματισμένη Ζώνη Οικονομικής Ασφάλειας στο Νιου Κλαρκ Σίτι στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Pax Silica, μιας συνεργασίας μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και των Φιλιππίνων για την ασφάλεια της αλυσίδας εφοδιασμού πυριτίου. #PartnersInProsperity pic.twitter.com/bpjGiAhACT

— Πρεσβεία των ΗΠΑ στις Φιλιππίνες (@USEmbassyPH) 30 Μαΐου 2026

Αρχικά, οι ΗΠΑ ήθελαν κυριαρχία επί της ζώνης και διπλωματική ασυλία, αλλά η Μανίλα απέρριψε τα αιτήματα της Ουάσινγκτον. Οι διαπραγματεύσεις για το καθεστώς της ζώνης βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη, αλλά ακόμη και αν οι Φιλιππίνες διατηρήσουν πλήρη κυριαρχία επί της περιοχής, οι Φιλιππινέζοι εθνικιστές φοβούνται ότι ο ρόλος της ως κόμβου στην αλυσίδα εφοδιασμού τεχνητής νοημοσύνης του αμερικανικού στρατού θα μπορούσε να εκθέσει τις Φιλιππίνες σε αντίποινα από την Κίνα.

Ο Χέλμπεργκ έχει χαρακτηρίσει αυτές τις ανησυχίες ως «παραπληροφόρηση», υποστηρίζοντας ότι οι ανησυχίες σχετικά με την κυριαρχία κινδυνεύουν να καθυστερήσουν το έργο Pax Silica. Ωστόσο, θα πρέπει να είναι ευρέως διαδεδομένες αν ο Χέλμπεργκ ένιωσε την ανάγκη να γράψει μια ανάρτηση ιστολογίου 1.200 λέξεων, χαρακτηρίζοντας την έννοια της ψηφιακής κυριαρχίας ως «παγίδα».

Μια προειδοποίηση από τη Μέση Γη

Ο Σάρουμαν συμβουλεύεται έναν Παλαντίρ στην ταινία «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών: Η Συντροφιά του Δαχτυλιδιού», 2002

Το Παλαντίρ πήρε το όνομά του από τις πέτρες οψιδιανού που απεικονίζονται στον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, μέσω των οποίων ο σκοτεινός άρχοντας Σάουρον επικοινωνεί με τους υποτελείς του και κατασκοπεύει τους εχθρούς του. Στις συναλλαγές τους με την εταιρεία και με την Ουάσινγκτον, οι Ευρωπαίοι υποστηρικτές της Pax Silica θα έκαναν καλά να θυμούνται πώς, στην κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος, ο μάγος Γκάνταλφ απαντά στη χρήση ενός Παλαντίρ από τον Σάρουμαν: «υπάρχει μόνο ένας Άρχοντας των Δαχτυλιδιών... Και δεν μοιράζεται την εξουσία!»

Γιατί τόσο οι παραδοσιακές όσο και οι «αλγοριθμικές» μορφές προπαγάνδας που συναντάμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προωθούν δεξιές και ακροδεξιές θέσεις; Γιατί καμία πλατφόρμα δεν «ξέφυγε» για να αρχίσει να προωθεί τις θέσεις του Μάρξ ή του Μπακούνιν;

Μιλώντας στο διεθνές συνέδριο «Η Ενημέρωση σε Μετάβαση» που πραγματοποιήθηκε στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (5 – 6 Μαΐου 2026) ο Αρης Χατζηστεφάνου, συγγραφέας των βιβλίων Προπαγάνδα και Παραπληροφόρηση, αναλύει τους μηχανισμούς που δίνουν τον πολιτικό τόνο στην προπαγάνδα που κυριαρχεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Να σας ευχαριστήσω κι εγώ για την πρόσκληση και αυτή τη φορά. Είχα πει και στην προηγούμενη συνάντησή μας ότι το να δοκιμάζονται ουσιαστικά όχι μόνο η δημοσιογραφική μου δουλειά, αλλά το πιο σχετικό με το θέμα που θα συζητήσουμε σήμερα, τα δύο μου τελευταία βιβλία για την προπαγάνδα και την παραπληροφόρηση να δοκιμάζονται σε ένα πανεπιστημιακό χώρο είναι τεράστια τιμή για εμένα.

Ο τίτλος που έχω δώσει για τη σημερινή παρουσίαση είναι πολύ γενικόλογος περί προπαγάνδας και πολιτικής. Αυτό που θέλω να δείξω είναι ότι έχουμε δύο μορφές προπαγάνδας και παραπληροφόρησης που μπορούμε να εντοπίσουμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στο internet γενικότερα.

Η μία θα λέγαμε ότι είναι η πιο παραδοσιακή μορφή, δηλαδή πολιτικοί δρώντες που μπορεί να είναι ένα κόμμα ή μία εταιρεία που δουλεύει για λογαριασμό ενός κόμματος να κάνει προπαγάνδα στέλνοντας ένα πολιτικό μήνυμα το οποίο θέλει να επιφέρει πολιτικές αλλαγές.

Απλά συστήματα ή μάλλον συστήματα στα οποία μπορείς να βάλεις ένα απλό μήνυμα στη δική σου γλώσσα και να πάρεις ένα θεωρητικά απλό, μια θεωρητικά απλή απάντηση πάλι στη γλώσσα που υποτίθεται ότι καταλαβαίνουμε.

Αυτό που θέλω να δείξω σήμερα είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις το προπαγανδιστικό μήνυμα θα έχει συστημικά δεξιά ή ακροδεξιά χαρακτηριστικά στην πλειονότητα των περιπτώσεων. Και ξεκινάμε κατευθείαν για να δούμε γιατί συμβαίνει αυτό το φαινομενικά παράδοξο.

Η πρώτη μορφή της πολιτικής παρέμβασης στο internet για προπαγανδιστικούς λόγους είναι αυτό που όλοι λίγο πολύ έχουμε στο μυαλό μας και το βλέπουμε να σκάει πάρα πολύ συχνά, ειδικά τις τελευταίες εβδομάδες.

Είχαμε στη Σλοβενία καταγγελίες για παρέμβαση πριν από τις εκλογές από μία ισραηλινή εταιρεία. Έχουμε στη Γαλλία την έναρξη ερευνών για παρέμβαση εναντίον αριστερών υποψηφίων πάλι μέσω μιας ισραηλινής εταιρείας.

Την περασμένη βδομάδα μάθαμε ότι το Πεντάγωνο έχει δημιουργήσει ιστοσελίδες δήθεν ειδησεογραφικές, οι οποίες ανάμεσα σε πολλά άλλα θέματα, προωθούν προπαγανδιστικά μηνύματα υπέρ των αμερικανικών παρεμβάσεων. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ήταν ότι έβγαιναν να πουν συνέχεια πόσο επιτυχημένη και καλή ήταν η παρέμβαση με την απαγωγή του Μαδούρο στην Βενεζουέλα.

Παλαιότερα είχαμε τη Ρωσία ως βασικό παίκτη ή τουλάχιστον ως βασικό κατηγορούμενο, αφήνοντας όλοι να εννοηθεί ότι ήταν η ρωσική κυβέρνηση. Δεν έχει αποδειχθεί αυτό, αλλά είναι σίγουρα πάρα πολύ κοντά στη ρωσική κυβέρνηση.

Είχαμε δει ακόμη και την εταιρεία μισθοφόρων της Wagner με τον Πριγκόζιν να δημιουργεί τέτοιες, τέτοιου τύπου ομάδες. Ίσως η πληρέστερη εικόνα που έχουμε για το πώς μπορεί να λειτουργήσει ένα τέτοιο σύστημα είναι η ομάδα Χόρχε.

Πάλι ισραηλινή, πάλι δημιούργημα πρώην μελών των μυστικών υπηρεσιών του ισραηλινού στρατού, όπως συμβαίνει με όλα αυτά τα συστήματα και το Pegasus και το Predator. Τι ήταν η ομάδα Jorge; Ήταν ουσιαστικά μία μεγάλη εφαρμογή που σύμφωνα με τους δημιουργούς της επέτρεπε στον χρήστη να δημιουργεί εκατοντάδες ή χιλιάδες ψεύτικα προφίλ στο Twitter, σε όλα τα social media, στο Instagram, τα οποία δεν θα ήταν αναγνωρίσιμα, τουλάχιστον όχι από τους απλούς πολίτες και τα οποία θα παρενέβαιναν στη δημόσια συζήτηση κυρίως για να αλλάξουν τα αποτελέσματα των εκλογών και οι δημιουργοί του έλεγαν ότι κατάφεραν να αλλάξουν τα αποτελέσματα σε τριάντα τρεις εκλογικές αναμετρήσεις.

Μπορούμε να συζητήσουμε μετά κατά πόσο είναι σοβαρό αυτό ή είναι λίγο φιδέμπορες στις αφηγήσεις τους και στο πώς πουλάνε. Είδαμε όμως τον βασικό μηχανισμό. Είδαμε εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που μπορούσαν να φτιάξουν από το άβαταρ ενός νέου προφίλ μέχρι να τους δώσεις μερικές λέξεις-κλειδιά και αν θέλεις να στείλεις ένα θετικό ή αρνητικό μήνυμα και να δημιουργούν αυτόματα διαφοροποιημένα μηνύματα και να ποστάρουν διαφορετικά μηνύματα ώστε να μην καταλαβαίνεις ότι είναι απλώς το παραδοσιακό copy paste που είχαμε γνωρίσει σε παλιότερες τέτοιες ομάδες.

Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα πολιτικής παρέμβασης το οποίο το πληρώνει κάποιος πολιτικός ή κάποια επιχείρηση για να παρέμβει στην πολιτική συζήτηση. Δεν διαφέρει πολύ όσο και αν μιλάμε για εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης και για άβαταρ και για όλα αυτά, δεν διαφέρει πάρα πολύ στη βασική του λειτουργία από τις μορφές προπαγάνδας που έχουμε γνωρίσει από το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι σήμερα.

Απλώς δεν διεξάγεται με εφημερίδες, με τηλεοράσεις, με αφίσες τοίχου, με φειγ βολάν ή ό,τι έχουμε γνωρίσει τον τελευταίο αιώνα. Η μάχη, η κύρια μάχη δίνεται στο internet. Περνάμε τώρα στη δεύτερη μεγάλη κατηγορία, που έχει και πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον σε αυτό που λέω αλγοριθμική, συμπεριλαμβάνοντας όπως είπα και τα LLM, τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα.

Εδώ θα κάνω μια διάκριση σε τρεις κατηγορίες για το πώς μπορεί να παραχθεί και να διανεμηθεί ένα προπαγανδιστικό μήνυμα. Στην πρώτη κατηγορία είμαστε σε μια γκρίζα ζώνη που πατάει πάρα πολύ στο σε ό,τι περιέγραψα μέχρι στιγμής.

Έχουμε δηλαδή άμεσες παρεμβάσεις είτε στον αλγόριθμο είτε στις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, ώστε να μας δώσει τα αποτελέσματα που εμείς θέλουμε.Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα, γιατί ήταν και το πιο, αν θέλετε, άγαρμπα κατασκευασμένο είναι το Grok, η εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης του Elon Musk που όπως αποκάλυψε το Associated Press είχε εντολή σε κρίσιμα πολιτικά ζητήματα όταν έπαιρνε μία τέτοια ερώτηση να ανατρέχει σε προηγούμενες δηλώσεις, συνεντεύξεις, κείμενα του ίδιου του Elon Musk, ώστε το αποτέλεσμα να είναι συμβατό με ό,τι ήθελε να πει το αφεντικό.

Είναι παραδοσιακή και αυτή η μορφή προπαγάνδας. Ό,τι κάνουμε εμείς οι δημοσιογράφοι δηλαδή. Μας λέει ο διευθυντής μας ή ο ιδιοκτήτης αυτά θα γράψεις και αυτά γράφουμε εν πολλοίς στα τουλάχιστον στα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης. Σε λίγο πιο προωθημένες μορφές που δεν είναι το αφεντικό που λέει στο LLM τι θα πει, έχουμε περιπτώσεις του λεγόμενου data poisoning, το οποίο έχει πάρα πολλές υποκατηγορίες.

Ουσιαστικά όμως λέει, η τεχνική προβλέπει ότι δίνεις σε ένα σύστημα, παρεμβαίνεις μάλλον στις πρώτες που οι πηγές, στις βασικές πηγές που έχει ένα σύστημα ως πρώτη ύλη για να επεξεργαστεί και να βγάλει τις απαντήσεις του έτσι ώστε να επηρεάσεις το αποτέλεσμα.

Αυτό μπορεί να γίνει με πολύ απλούς και παραδοσιακούς τρόπους και έχουμε πληροφορίες πάλι ότι το Ισραήλ συμμετέχει σε τέτοιες επιχειρήσεις. Να φτιάξεις παραδείγματος χάρη δεκάδες ή εκατοντάδες ιστοσελίδες που θα ασχολούνται με ένα θέμα και εκεί να έχεις μέσα κείμενα, ώστε όταν θα τα αναζητήσει το μποτάκι του LLM να σχηματίσει την εντύπωση ότι όλος ο κόσμος αυτή την άποψη έχει, οπότε αυτή θα πρέπει να παρουσιάσω κι εγώ.

Είχαμε μάλιστα και μορφές εδώ κρυφού κειμένου το οποίο μου θύμισε τα νιάτα μου, δηλαδή γραμμένα κείμενα μέσα σε site με λευκή γραμματοσειρά σε λευκό φόντο για να μη φαίνεται. Αυτό δηλαδή που όλες οι άλλες εφαρμογές έχουν μάθει εδώ και χρόνια να το εντοπίζουν τα LLM την πάταγαν μέχρι τουλάχιστον και πριν από μερικούς μήνες.

Διάβαζαν δηλαδή κάτι που εσύ αν πήγαινες στη σελίδα μόνος σου δε θα μπορούσες να διαβάσεις. Αυτή η μορφή αλγοριθμικής προπαγάνδας, είτε είναι με άμεση παρέμβαση είτε είναι με data poisoning, είπαμε ότι παραπέμπει στην πρώτη κατηγορία της παραδοσιακής προπαγάνδας πολιτικής.

Ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι το τι γίνεται με το πώς το ίδιο, ο ίδιος ο αλγόριθμος ή το ίδιο το LLM τρέφεται με πρώτη ύλη συγκεκριμένων κειμένων. Γνωρίζουμε πάρα πολύ καλά και αυτό μας το δίδαξε με έναν περίεργο τρόπο το ίδιο το ChatGPT όταν του έκανε μία ερώτηση μία ερευνήτρια από το Reuters Institute.

Του είπε σε κρίσιμα πολιτικά ζητήματα πώς βγάζεις εσύ, την απάντησή σου; Και είπε το ChatGPT ότι απαντάω με βάση αυτά που έχω μάθει να έλεγαν πλούσιοι λευκοί άντρες. Και εδώ είναι η ουσία του προβλήματος ότι αυτή η πρώτη ύλη, ακόμα και στην καλύτερη περίπτωση που αντλείται μέσα από εγκυκλοπαίδειες, που αντλείται από πανεπιστημιακά συγγράμματα, από μελέτες, από έρευνες, είναι σίγουρα στα αγγλικά.

Λόγω μιας πατριαρχικής κοινωνίας, κατά πάσα πιθανότητα έχει γραφτεί από άντρες και προέρχεται από τη Δύση. Και έτσι έχουμε εδώ μια μορφή αποικιοκρατίας και μία ανατροφοδότηση ενός κυρίαρχου λόγου της Δύσης.

Αυτός είναι στη βάση του συστημικός. Μπορεί να φαίνεται και πολύ προοδευτικός, μπορεί να είναι liberal, αλλά δεν θα φύγει από ένα πλαίσιο ενός δυτικού πανεπιστημίου, ενός Ivy League αν θέλετε. Για πλούσιους δηλαδή και για λευκούς άντρες, όπως ακριβώς το περιέγραφε το ChatGPT.

Ακόμη δηλαδή και αν έχει προοδευτικές θέσεις, δεν εκφράζει τις θέσεις της πλειονότητας του πλανήτη που είναι ο παγκοσμιοποιημένος Νότος. Εκφράζει τις θέσεις του παγκοσμιοποιημένου Βορρά. Κινείται δηλαδή συστημικά μέσα σε ένα πολύ συγκεκριμένο πλαίσιο.

Τώρα, αν δεν πάρεις αυτές τις καλές εντός εισαγωγικών πηγές και πάρεις σαβούρα, όπως κάνει πάλι ο Elon Musk στο X το οποίο του είπε μπορείς να παίρνεις πλέον ως πρώτη ύλη και το τι γράφεται μέσα στο Twitter, στο X και αν μέσα στο X έχεις πάρει όλους τους περιορισμούς για τη διάχυση ρατσιστικών, ναζιστικών, φασιστικών μηνυμάτων, είναι δεδομένο ότι και το LLM, το Grok στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτό που θα σου λέει είναι ρατσιστικές, φασιστικές, ναζιστικές απόψεις μεταξύ άλλων.

Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων μπορεί να είναι απόλυτα σωστά αυτά που θα πει. Όσο όμως δίνεις εσύ ως πρώτη ύλη σαβούρα, τόσο περισσότερη σαβούρα θα παίρνεις προς τα πίσω. Και αυτή η σαβούρα, για λόγους που θα δούμε και στην συνέχεια έχει συστημικά δεξιά και ακροδεξιά χαρακτηριστικά ως επί το πλείστον.

Δεν ξέφυγε σε καμία περίπτωση το Grok ή καμία άλλη μεγάλη πλατφόρμα να αρχίζει να προωθεί τις θέσεις του Μαρξ ή του Μπακούνιν ή δεν ξέρω ποιου άλλου αριστερού μαρξιστή, σοσιαλιστή, αναρχικού διανοούμενου.

Βλέπαμε πάντα όταν είχαμε σημαντικές εκτροπές να πηγαίνει δεξιά και άκρα δεξιά. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2021 έγινε μια πολύ μεγάλη μελέτη για το Twitter τότε, πριν το αναλάβει ο Elon Musk, η οποία έδειξε ότι ο αλγόριθμος προωθούσε πολύ περισσότερο στο timeline μας μηνύματα τα οποία σύμφωνα με τους ερευνητές είχαν χαρακτηριστεί ως συντηρητικά δεξιά ή ακροδεξιά.

Είχαμε δηλαδή τότε μια μικρή παρέκκλιση προς τα δεξιά, η οποία φυσικά για τους λόγους που εξηγήσαμε όταν μπήκε μέσα ο Elon Musk ξέφυγε τελείως.Και φτάνουμε στην τρίτη κατηγορία της αλγοριθμικής προπαγάνδας, που κατά την άποψή μου είναι η συντριπτική πλειονότητα του τι βλέπουμε και το πώς μεταδίδονται ακροδεξιά προπαγανδιστικά μηνύματα που είναι ο παράγοντας κέρδος.

Είναι δηλαδή το πώς οι αλγόριθμοι στις μεγάλες πλατφόρμες έχουν προγραμματιστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να φέρνουν, να κάνουν θέματα viral και να μπορεί να λειτουργήσει το διαφημιστικό σύστημα που βρίσκεται από πίσω. Γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ ότι όλες αυτές οι πλατφόρμες, είτε μιλάμε για το Facebook είτε μιλάμε για το Google, δεν είναι μέσα κοινωνικής δικτύωσης στη βάση τους δεν είναι μηχανές αναζήτησης, είναι μεγάλες διαφημιστικές εταιρείες και από εκεί ξεκινούν και τελειώνουν όλα στον τρόπο λειτουργίας τους, στο πώς στήνεται ο αλγόριθμος για να δώσει συγκεκριμένα αποτελέσματα.

Ο καλύτερος τρόπος, η καλύτερη περίπτωση με την οποία μάθαμε γιατί ένας αλγόριθμος να το κάνει αυτό και γιατί δεν προωθεί, όπως είπαμε, αριστερές θέσεις, αλλά προωθεί δεξιές και ακροδεξιές, ήταν όσα συνέβησαν στη Βόρεια Μακεδονία μετά τις εκλογές του 2016, όπου ηττήθηκε πανηγυρικά κατά κράτος η Χίλαρι Κλίντον και όλο το φιλελεύθερο μοντέλο που αυτή εξέφραζε και ήρθε στην εξουσία ένας πολιτικός κλόουν, ένας πολιτικός απατεώνας, ο Ντόναλντ Τραμπ.

Και όλοι οι ερευνητές προσπαθούσαν τότε να καταλάβουν τι είχε συμβεί. Η εύκολη λύση προφανώς ήταν να βρουν έναν αποδιοπομπαίο τράγο. Ότι είναι bot, ότι είναι troll, ότι είναι διάφορες τέτοιες μορφές ρωσικής κυρίως προπαγάνδας έλεγαν τότε.

Μπορούμε να συζητήσουμε μετά. Υπήρχε πράγματι ρωσική παρέμβαση, αλλά δεν είχε κανένα απολύτως αποτέλεσμα στις, στην έκβαση των εκλογών. Οπότε βρήκαν μια πολύ καλή περίπτωση να περιγράψουν ομάδες πιτσιρικάδων στη Βόρεια Μακεδονία, οι οποίοι είχαν φτιάξει δεκάδες, εκατοντάδες ιστοσελίδες οι οποίες προωθούσαν μηνύματα υπέρ του Τραμπ και όχι υπέρ του Σάντερς, όχι υπέρ της Χίλαρι Κλίντον, μόνο υπέρ του Ντόναλντ Τραμπ.

Οπότε είπαν το βρήκαμε το πρόβλημα. Γι’ αυτό χάσαμε τις εκλογές. Γιατί εδώ υπήρχε ένα είδος φάρμα των bot, το οποίο μας έστελνε fake news και προπαγάνδα υπέρ του Ντόναλντ Τραμπ. Το πρόβλημα είναι ότι όταν πήγε μια ερευνητική ομάδα του περιοδικού Wired στην περιοχή, συνειδητοποίησε κάτι εντελώς διαφορετικό.

Ότι αυτά τα παιδιά, γιατί ουσιαστικά περί παιδιών επρόκειτο, θέλανε να βγάλουν χρήματα, θέλανε να βγάλουν αρχικά ένα χαρτζιλίκι και στη συνέχεια συνειδητοποίησαν ότι μπορούσαν να βγάλουν πολύ καλά χρήματα από αυτή τη δραστηριότητα και ήταν το μόνο που τους ενδιέφερε.

Δεν είχαν καμία πολιτική ατζέντα. Θέλανε να βρούνε το κοινό, στο οποίο όταν θα έστελναν fake news, αυτά θα γινόντουσαν viral. Ήξεραν πώς να γράφουν τους τίτλους. Ήξεραν πώς να στήνουν την ιστοσελίδα ώστε να γίνεται viral από τους αλγόριθμους του Facebook και των άλλων μεγάλων μέσων κοινωνικής δικτύωσης και κυρίως ήξεραν πώς να στήνουν όλο αυτό το παιχνίδι ώστε να έχουν τα μεγαλύτερα δυνατά έσοδα από την Αdsense της Google.

Αυτό σήμαινε καταρχήν ότι έπρεπε να απευθυνθούν στην αμερικανική αγορά. Δεν τους συνέφερε να κάνουν προπαγάνδα στην Ευρώπη, όπου η τιμή που παίρνεις ανά χίλια views σε μια σελίδα είναι πάρα πολύ χαμηλή. Έπρεπε να πάνε στις Ηνωμένες Πολιτείες που μπορεί να φτάνει και το ένα δολάριο στα χίλια views.

Κατευθείαν λοιπόν βλέπουμε γιατί παρενέβησαν σε αυτές τις εκλογές και όχι σε κάποιες άλλες. Τους ρώτησε κάποια στιγμή ο δημοσιογράφος του Wired γιατί στον Τραμπ και η απάντηση που έδωσαν ήταν γιατί προσπαθήσαμε και με τους άλλους και δεν γινόντουσαν viral τα μηνύματά μας.

Προσπαθήσαμε, είπαν για μία εβδομάδα με τον Σάντερς, τον πιο προοδευτικό υποψήφιο που είχαν και δεν μάσαγε το κοινό του. Δηλαδή του στέλναμε συνεχώς fake news υπέρ του Σάντερς και δεν γινόντουσαν viral γιατί καταλάβαιναν ότι κάτι βρωμάει σε αυτή την ιστορία οι άνθρωποι.

Έχουμε λοιπόν, εκτός του ότι πήγανε στην Αμερική, έπρεπε να απευθυνθούν και σε ένα κοινό που είχε πολύ χαμηλές άμυνες σε θεωρίες συνωμοσίας, σε fake news, σε ό,τι μπορεί να γίνει viral. Και αυτό το κοινό ήταν το κοινό του Ντόναλντ Τραμπ και της άκρας δεξιάς.

Αν σε αυτό προσθέσουμε και τα τεράστια δίκτυα που έχει η αμερικανική δεξιά στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα οποία τώρα αρχίζει πολύ πολύ δειλά και σιγά να τα φτάνουν οι δημοκρατικοί και πιο αριστερές φωνές, ίσως να ακούσατε την υπόθεση με τους influencers που δεν έχουν πλέον πρόσβαση, δεν μπορούν ούτε καν να ταξιδέψουν στη Μεγάλη Βρετανία, όπως είναι ο Hassan Piker παραδείγματος χάρη τουρκικής καταγωγής στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Αυτοί τώρα αρχίζουν να έχουν μία φωνή. Την τελευταία δεκαετία ήταν δεξιά και ακροδεξιά δίκτυα και εδώ βλέπουμε ότι οι πιτσιρικάδες από τη Βόρεια Μακεδονία βρήκαν τη χώρα που θα τους έφερνε τα περισσότερα χρήματα και βρήκαν και το κοινό που θα τους έφερνε τα περισσότερα χρήματα.

Ενώ λοιπόν δεν έχουμε έναν πολιτικό δρώντα ο οποίος να λέει θέλω να προωθήσω το συγκεκριμένο μήνυμα και δεν έχουμε και ένα συγκεκριμένο πολιτικό μήνυμα, αλλάζει αυτό το μήνυμα ανάλογα με το τι μπορεί να γίνει viral, έχουμε προώθηση πολιτικής προπαγάνδας, η οποία είναι συστημική δεξιά ή ακροδεξιά, γιατί έτσι λειτουργεί ο αλγόριθμος, γιατί έτσι έχει στηθεί ο αλγόριθμος και όποιος έχει την ικανότητα να τον χρησιμοποιήσει προς όφελός του θα έχει τα μεγαλύτερα κέρδη.

Εδώ λοιπόν έχουμε το ίδιο το σύστημα και τους μηχανισμούς κερδοφορίας τους που παράγουν πολιτική δεξιά προπαγάνδα. Και για να κλείσω, αυτό μας φέρνει και στο ζήτημα του πώς θα αντιμετωπίσουμε αυτή την κατάσταση.

Όλο αυτό το διάστημα, την τελευταία δεκαετία, από το 2006, οι λύσεις που προτάθηκαν από τη φιλελεύθερη ακόμα τότε Silicon Valley ήταν η ρύθμιση, ήταν οι fact checkers, οι οποίοι θα μπουν μέσα και θα σταματήσουν όλα τα προβλήματα.

Έκαναν εξαιρετική δουλειά ορισμένοι. Έχουμε μια πολύ καλή κακή εικόνα και κακώς νομίζω έχουμε κακή εικόνα για κάποιους fact checkers στην Ελλάδα, ίσως τους πιο γνωστούς, αλλά έγινε σημαντικό έργο. Περιορίστηκαν πολλές θεωρίες συνωμοσίας, αλλά δεν ήταν αυτό το ζήτημα, γιατί αυτό δεν έθιγε καθόλου τον μηχανισμό που μόλις περιέγραψα, της κερδοφορίας δηλαδή στις μεγάλες πλατφόρμες που παρήγαγε την προπαγάνδα και όταν μάλιστα η Silicon Valley εγκατέλειψε τον φιλελευθερισμό της για να γίνει ο βασικός πλέον υποστηρικτής της MAGA Αμερικής, με νέους ενδεχομένως παίκτες και παλιούς.

Είναι και ο Zuckerberg που παίζει πλέον σε αυτό το παιχνίδι. Είναι σίγουρα ο Elon Musk. Είναι οι δημιουργοί της Palantir και όλων αυτών των εταιρειών που δεν έχουν καμία σχέση με τη φιλελεύθερη παράδοση της Silicon Valley. Μπορείτε να καταλάβετε τι ακριβώς συνέβη, πώς αντιμετωπίζεται αυτό; Δεν αντιμετωπίζεται δυστυχώς μόνο με fact checkers.

Αντιμετωπίζεται με αλλαγές στο ιδιοκτησιακό καθεστώς της πλατφόρμας. Δεν είναι δυνατόν να συζητάμε για πλατφόρμες όπως η Google που ό,τι έχουμε ρωτήσει κάποιοι άνθρωποι γεννήθηκαν και έχουν ενηλικιωθεί πλέον και ό,τι ρώτησαν στη ζωή τους στο ίντερνετ τους απάντησε κατά ενενήντα με ενενήντα πέντε τοις εκατό μία αμερικανική εταιρεία, η Google.

Ό,τι έψαξαν σε χάρτη για να πάνε από το σημείο Α στο σημείο Β τους απάντησε η ίδια αμερικανική εταιρεία σε ποσοστό ογδόντα με ογδόντα πέντε τοις εκατό. Δεν έχουν υπάρξει τέτοιου είδους μονοπώλια στην ιστορία του καπιταλισμού

Και ενώ στο παρελθόν το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα πριν από έναν αιώνα θα στρεφόταν εναντίον αυτών των μονοπωλίων, δεν το κάνει τώρα, θέτοντας κατά τη γνώμη μου υπό αμφισβήτηση την ίδια του την ύπαρξη. Γιατί όταν φτάνουμε σε τέτοιες μορφές μονοπωλιακού καπιταλισμού, απειλείται και το ίδιο το σύστημα.

Κυρίως βέβαια απειλούμαστε εμείς, αλλά απειλείται και ίδια η λειτουργία του συστήματος. Γι’ αυτό στο παρελθόν τα κράτη που είχαν μεγαλύτερη ανεξαρτησία, αν και ήταν πάντα όργανα των οικονομικών ελίτ, παρενέβαιναν για τη διάσωση του συστήματος, όχι τη διάσωση της ισότητας ή των ίσων ευκαιριών, αλλά για τη διάσωση του ίδιου του συστήματος.
Πλέον δεν το έχουμε ούτε αυτό να συμβαίνει.

Πηγή: infowar