"Προνομιούχα είναι τα παιδιά που συζητούν με τους γονείς και τους παππούδες."

  Συνέντευξη στην Χαριτίνη Μαλισσόβα

Το βιβλίο της 10μέρες στην τρελογιαγιά,που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο

είναι η αφορμή της συζήτησής μας με δημοσιογράφο και συγγραφέα Λώρη Κέζα.

Με κεντρικές ηρωίδες μια αντισυμβατική γιαγιά,οι δύο της εγγονές της ζουν συναρπαστικές στιγμές για τις δέκα ημέρες που θα μείνουν μαζί της.

Το βιβλίο σας «10 μέρες στην τρελογιαγιά» είναι μια ιστορία με πρωταγωνίστριες μία αντισυμβατική (για τα ελληνικά πρότυπα) γιαγιά και τις δύο εγγονές της.Μιλήστε μας γι’ αυτό.

Η γιαγιά Κάρολ είναι μια πρώην χίπισσα, από το Σεντ Λούις η οποία μετά από πολλά ταξίδια έφτασε στην Ελλάδα και παντρεύτηκε έναν επιχειρηματία. Έκανε μαζί του δυο παιδιά. Ο γιος της, που είναι στέλεχος τράπεζας, έχει δυο κόρες, τη Βιργινία και την Καρολίνα. Η γιαγιά ζει σε αγρόκτημα και έχει εμμονή με τα βιολογικά φαγητά, τα παλιά ροκ τραγούδια και τα ζώα. Οι εγγονές αναγκάζονται να πάνε εκεί για 10 μέρες και να χάσουν μαθήματα από το σχολείο επειδή και οι δυογονείς πρέπει να πάνε ταυτόχρονα σε ταξίδια για δουλειές. 

Η γιαγιά έχει ένα πατητήρι για να φτιάχνει κρασί αλλά το γεμίζει νερό και το μετατρέπει σε πισίνα. Οργανώνει μια ανάποδη μέρα, όπου τρώνε βραδινό αντί για πρωινό, φορούν τα ρούχα το μέσα έξω, βαδίζουν σαν τον κάβουρα. Κάνει ληστεία ζαχαροπλαστείου μαζί με τα κορίτσια που φορούν μαύρες κουκούλες. Μαζί με την τρελογιαγιά όλα γίνονται συναρπαστικά. Στις τελευταίες σελίδες της αφήγησης όλα έχουν μια εξήγηση, όλα επανέρχονται στη θέση τους. 

Η «τρελογιαγιά» έχει στοιχεία από κάποιο δικό σας πρόσωπο;

Η τρελογιαγιά είναι μια ακραία εκδοχή της μητέρας μου η οποία έχει κάνει όλα αυτά τα ταξίδια και είναι ένα πολύ ανατρεπτικό άτομο, με αστείρευτο χιούμορ και ανεξάντλητη  καλοσύνη. Μιλάει και εκείνη κάνοντας λάθη στις πτώσεις και στα γένη, αγαπάει την Ελλάδα αλλά την κρίνει αυστηρά, προτιμά να κάνει παρέα με ξένους οι οποίοι υμνούν τον ήλιο και το κλίμα όχι όμως την ανοργανωσιά του ελληνικού κράτους. Τα κοριτσάκια θυμίζουν πολύ τις κόρες μου όπως επίσης την αδελφή μου κι εμένα σε εκείνη την ηλικία. 

Συνηθίζουμε τη διαφορετική αντιμετώπιση καταστάσεων να τη βαφτίζουμε ως τρέλα. Η έκφραση τρελός ή απροσάρμοστος είναι αρκετά συνηθισμένη. Έλλειψη παιδείας ή τάση για εύκολο χαρακτηρισμό;

Είναι τιμητικός ο προσδιορισμός, νομίζω. Εμένα τουλάχιστον θα μου άρεσε να με αποκαλούν τρελή και απροσάρμοστη. Είναι μια ευκολία να βάζουμε τους ανθρώπους σε κουτάκια με ταμπέλες, ο καλός, ο πετυχημένος, ο τρελός. Κανείς δεν είναι μονοσήμαντος όμως. Ο καλύτερος άνθρωπος έχει μέσα του μια μικρή κακία, ο απροσάρμοστος καταφέρνει να προσαρμοστεί σε ένα δικό του πρόγραμμα, ο τρελός έχει τη δική του λογική. 

Ενώ η ζύμωσή μας με διαφορετικούς λαούς θα έπρεπε να μας κάνει πιο ανεκτικούς, βλέπουμε έξαρση της ξενοφοβίας στη χώρα μας. Πού οφείλεται αυτό και ποιους κινδύνους εμπεριέχει;

Μαζί με την έξαρση της ξενοφοβίας καταγράφεται η επαναφορά αξιών_ της φιλοξενίας, της γενναιοδωρίας, της αυτοθυσίας. Ο φόβος για τους ξένους θα έλεγα ότι εξηγείται από υποθετικά σενάρια για την απώλεια του δικού μας βολέματος, φοβόμαστε την αλλαγή, φοβόμαστε την πρόκληση της συνύπαρξης. Καθώς οι ξένοι που έρχονται στην Ευρώπη είναι εν πολλοίς πένητες, προκύπτει ένας ανταγωνισμός επιβίωσης. Φοβόμαστε ότι ήρθαν να πάρουν τις δουλειές μας. Δεν νομίζω ότι θα αντιμετώπιζε μια πόλη ρατσιστικά κάποιον επενδυτή από την Ασία, αν είχε την πρόθεση να ιδρύσει μια μονάδα παραγωγής και να προσλάβει εκατοντάδες εργάτες. Σε μια τέτοια περίπτωση το διαφορετικό χρώμα της επιδερμίδας, το διαφορετικό θρήσκευμα, θα αντιμετωπίζονταν ως χαριτωμένες εκδοχές του διαφορετικού. 

Η γιαγιά του βιβλίου σας βγάζει τα παιδιά από το σπίτι,τα απομακρύνει από την τηλεόραση και το τάμπλετ και τα βάζει στην ενεργό δράση. Κρίνετε πως η στατικότητα κάνει κακό στα παιδιά;

Ναι, τα παιδιά γίνονται παθητικά όταν μεγαλώνουν μπροστά σε μια οθόνη. Η χρήση των υπέροχων τεχνολογιών γίνεται εθιστική. Βλέπουμε ενήλικες να έχουν μονίμως το κινητό στο χέρι, να μην μπορούν να αποχωριστούν τη συσκευή. Ζουν μέσα από το ποστάρισμα, από το σχόλιο, από το μοίρασμα. Είναι πολύ πιο τραγικό να βλέπουμε ένα παιδί εθισμένο στο τάμπλετ. Να το αντιμετωπίσουμε σαν ένα παιδί που παίζει πόκα, που πίνει μια φιάλη ουίσκι και καπνίζει ένα πακέτο. Την ίδια ζημιά κάνει ο εθισμός στην τεχνολογία, σαπίζει το μυαλό του παιδιού που κάνει αμετροεπή χρήση. Εννοείται ότι είναι ωραίο να περιηγούνται και να αναζητούν τη γνώση από τη θάλασσα της πληροφορίας αλλά όχι με εμμονή. Ας σκαρφαλώσουν σε κάποιο δέντρο, ας παίξουν κρυφτό, ας βγουν στον κόσμο να τον μυρίσουν και να τον γευτούν.

Στο βιβλίο δίνονται στοιχεία από σημαντικά γεγονότα που έζησε η τρελογιαγιά και αποτελούν ιστορικές στιγμές πια (όπως ο Μάης του ’68). Πόσο πιο προνομιούχα είναι τα παιδιά που έχουν ανάλογους γονείς και παππούδες και πόσο λιγότερη διαδρομή έχουν να καλύψουν;

Προνομιούχα είναι τα παιδιά που συζητούν με τους γονείς και τους παππούδες. Το πιο απλό γεγονός γίνεται συναρπαστικό, το πιο απλό γεγονός μπορεί να γίνει δίδαγμα και συμπυκνωμένη γνώση. Τι να την κάνουν μια γιαγιά που πήγε στον Βόρειο Πόλο αλλά δεν σκαρώνει μια ιστορία με τις εμπειρίες της για να τις μοιραστεί; Για τον Μάη του ’68 της τρελογιαγιάς ισχύει το «πέρασε και δεν ακούμπησε» και είναι ένας υπαινιγμός για όσους ισχυρίζονται ότι συμμετείχαν στα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Με τόσους δηλωμένους καταληψίες, θα έπρεπε το προαύλιο της σχολής να απλώνεται σε χιλιάδες στρέμματα…

Δεν ξέρω αν τα παιδιά που προέρχονται από τέτοιες οικογένειες έχουν όπως λέτε «λιγότερη διαδρομή να καλύψουν». Σίγουρα τα βιογραφικά των προγόνων δεν κληρονομούνται ούτε αποτελούν εύσημα. Η αντίληψη της ελληνικής οικογένειας όπου τα εγγόνια σήμερα επαίρονται για τον αντάρτη παππού θεωρώντας ότι έχουν μεγαλύτερο μερίδιο ηθικής ακεραιότητας, είναι εντελώς παρωχημένη και εσφαλμένη. Κάθε άνθρωπος οφείλει να αναμετρηθεί με τον εαυτό του αντί να περιφέρει το ένδοξο παρελθόν των παππούδων του. 

Ποια θεωρείτε ότι είναι τα στοιχεία εκείνα που συνθέτουν τον ποιοτικό χρόνο των γονιών με τα παιδιά τους;

Ποιοτικός είναι ο χρόνος της αληθινής επικοινωνίας. Συχνά ακούμε τα παιδιά, απαντάμε «ναι, ναι, ναι» και το μυαλό μας είναι αλλού, κάνουμε τη συζήτηση ως διεκπεραίωση. Μου αρέσει να κοιταζόμαστε όταν μιλάμε, νομίζω ότι το άμεσο βλέμμα βοηθά την επαφή. Ένας τρόπος είναι να τρώμε όλοι μαζί, στο τραπέζι χωρίς περισπασμούς τηλεόρασης και τηλεφώνων. Μια ιεροτελεστία σερβιρίσματος παρατείνει τον κοινό χρόνο. Επίσης έχω την αίσθηση ότι βοηθάει πολύ η περιγραφή της καθημερινότητας, δηλαδή να λέει ο γονιός πού ήταν και τι έκανε όσο βρισκόταν εκτός της εστίας. Να μοιράζεται τις αναμνήσεις και να μιλάει για τους δικούς του γονείς. Το παιδί θα σεβαστεί τον γονιό όταν δει ότι ο γονιός σέβεται τους δικούς του γονείς. Τα παιδιά υιοθετούν τις συμπεριφορές που βλέπουν αλλά προσπερνούν τις υποδείξεις του τύπου «κάνε αυτό, κάνε το άλλο».   

Στο βιβλίο σας θίγετε με πολύ ωραίο τρόπο το φαινόμενο της τάσης κάποιων παιδιών να κλέβουν διάφορα αντικείμενα. Είναι θέμα που συχνά αντιμετωπίζουν οι γονείς αλλά και οι εκπαιδευτικοί. Τι θέλετε να πείτε στα παιδιά;

Θέλω να πω ότι σε κάθε κακή πράξη, σε κάθε αστοχία, σε κάθε παράβαση, υπάρχει τρόπος να επανορθώσουμε. Πέρα από τη συγγνώμη υπάρχει και η έμπρακτη επανόρθωση, δηλαδή ένα παιδί που έχει κλέψει κάτι, να υποχρεωθεί να το επιστρέψει ή να το πληρώσει με το χαρτζιλίκι του. Γενικά το καλό και το κακό εμφανίζονται στο βιβλίο στο μέσα από μια σχετικότητα, από διλήμματα που εξετάζει η φιλοσοφία της ηθικής.

Θα συστήνατε το βιβλίο και στους ενήλικες; (προσωπικά,το διάβασα με μεγάλο ενδιαφέρον).

Το διαβάσατε με ενδιαφέρον επειδή κρατάτε μέσα σας το παιδί που κάποτε υπήρξατε. Είναι ξεκάθαρα και απόλυτα ένα παιδικό βιβλίο, με πολλές απλουστεύσεις και παιδική ματιά. Η αφηγήτρια είναι ένα κοριτσάκι του δημοτικού και είναι διάχυτη η αθωότητά της. Στις σελίδες του βιβλίου υπάρχουν προβληματισμοί που είναι πανανθρώπινοι και διαχρονικοί όμως οι χαρακτήρες του βιβλίου δεν έχουν το βάθος των ηρώων που θα βρίσκαμε σε μυθιστόρημα ενηλίκων. 

Σε ποιες περιπτώσεις είναι εν τέλει εφικτό να απαγορεύουμε το «απαγορεύεται»;

Είναι εφικτό να βάζουμε κανόνες και είναι ανθρώπινο να τους παραβαίνουμε. Οι απαγορεύσεις στα παιδιά σχετίζονται πρωτίστως με την προστασία τους από κινδύνους. Είναι αδιαπραγμάτευτο ότι «απαγορεύεται να παριστάνεις τον ακροβάτη στα κάγκελα του μπαλκονιού», είναι διαπραγματεύσιμο το «θα κοιμάσαι στις 9», είναι δηλαδή διαπραγματεύσιμο τα σαββατοκύριακα. Προτιμώ να σεβόμαστε τις επιθυμίες των παιδιών μας αντί να βάζουμε περιορισμούς αλλά πρέπει να είναι σαφές ότι η οικογένεια αποτελεί ένα σύστημα όπου ο γονιός έχει αρχηγικό ρόλο. Δεν είμαστε φίλοι με τα παιδιά μας και όταν αποδεχτούμε όλοι τους ρόλους είναι πιο εύκολο να αποδεχτούμε τους κανόνες, τις απαγορεύσεις και να απολαύσουμε τις ελευθερίες που προκύπτουν από αυτό το μοντέλο διαπαιδαγώγησης.