Η Κίνα δείχνει στον ΠΟΕ ποιος είναι επικεφαλής

Η απόρριψη ενός ειδικού εμπορικού καθεστώτος από το Πεκίνο σηματοδοτεί τόσο φιλοδοξία όσο και αυτοσυγκράτηση στη διαμόρφωση της παγκόσμιας οικονομικής τάξης Από τον Ladislav Zemánek, μη μόνιμο ερευνητή στο Ινστιτούτο China-CEE και εμπειρογνώμονα του Valdai Discussion Club Από τον Ladislav Zemánek, μη μόνιμο ερευνητή στο Ινστιτούτο China-CEE και εμπειρογνώμονα του Valdai Discussion Club Ο Κινέζος Πρόεδρος Xi Jinping. © Andy Wong-Pool/Getty Images

Όταν ο Κινέζος πρωθυπουργός Λι Τσιάνγκ ανακοίνωσε στα τέλη Σεπτεμβρίου, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, ότι η Κίνα δεν θα επιδιώκει πλέον νέα «ειδική και διαφοροποιημένη μεταχείριση» (SDT) στις τρέχουσες ή μελλοντικές διαπραγματεύσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), η δήλωση φάνηκε, με την πρώτη ματιά, σαν μια μέτρια διευκρίνιση πολιτικής. Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια, αυτή η απόφαση έχει βαθιές επιπτώσεις όχι μόνο για τον παγκόσμιο ρόλο της Κίνας αλλά και για το μέλλον της πολυμερούς εμπορικής διακυβέρνησης.

Για να κατανοήσει κανείς τη σημασία της, πρέπει να θυμηθεί τι σημαίνει η SDT. Στο πλαίσιο του ΠΟΕ, τα αναπτυσσόμενα μέλη ιστορικά τυγχάνουν προτιμησιακής μεταχείρισης, που κυμαίνεται από χαμηλότερα επίπεδα υποχρεώσεων έως μεγαλύτερες μεταβατικές περιόδους εφαρμογής, τεχνική βοήθεια και συγκεκριμένες διατάξεις για την προστασία των εμπορικών τους συμφερόντων. Αυτές οι δυνατότητες ευελιξίας σχεδιάστηκαν για να εξισορροπήσουν τους όρους ανταγωνισμού μεταξύ των προηγμένων και των αναπτυσσόμενων οικονομιών, αναγνωρίζοντας τις ανισότητες στην ικανότητα και την ανάπτυξη. Για δεκαετίες, η Κίνα ήταν ένας από τους κύριους ωφελούμενους από αυτές τις ρυθμίσεις. Η απόφασή της να μην επιδιώξει περαιτέρω πλεονεκτήματα είναι επομένως τόσο συμβολικά όσο και πρακτικά επακόλουθη.

Η ένταξη της Κίνας στον ΠΟΕ το 2001 ήταν το μοναδικό σημαντικότερο εμπορικό γεγονός των αρχών του 21ου αιώνα. Η ένταξη στον ΠΟΕ ενίσχυσε την ενσωμάτωση του Πεκίνου στις παγκόσμιες αγορές, παρέχοντάς του προνομιακή πρόσβαση στις αλυσίδες εφοδιασμού, ενισχύοντας τις εξαγωγές και επιταχύνοντας τις εγχώριες μεταρρυθμίσεις προς μια οικονομία που προσανατολίζεται περισσότερο στην αγορά. Αυτός ο μετασχηματισμός δεν περιορίστηκε εντός των συνόρων της Κίνας. Αναδιαμόρφωσε την παγκόσμια οικονομία επεκτείνοντας την παγκόσμια αγορά, καθιστώντας τα καταναλωτικά αγαθά φθηνότερα, μειώνοντας τις πληθωριστικές πιέσεις και δημιουργώντας εξελιγμένα διασυνοριακά δίκτυα παραγωγής.

Η ραγδαία άνοδος της Κίνας - από τη σχετική απομόνωση στα τέλη της δεκαετίας του 1970 στο να γίνει η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο και ο κορυφαίος εξαγωγέας σήμερα - κατέστη δυνατή εν μέρει από τους κανόνες του ΠΟΕ που προσέφεραν προστασία και ευελιξία υπό την αιγίδα του καθεστώτος αναπτυσσόμενης χώρας. Η οικονομική άνθηση έβγαλε εκατοντάδες εκατομμύρια Κινέζους πολίτες από τη φτώχεια, εκσυγχρόνισε τις υποδομές και καθιέρωσε την Κίνα ως κεντρικό κόμβο στην παγκόσμια οικονομία. Ωστόσο, η ίδια αυτή άνοδος πυροδότησε επίσης εμπορικές εντάσεις, κατηγορίες για αθέμιτο ανταγωνισμό και συζητήσεις σχετικά με την επάρκεια του πλαισίου του ΠΟΕ στην αντιμετώπιση μιας υβριδικής οικονομίας.

Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι η άρνηση της Κίνας να επιδιώξει νέες παραχωρήσεις στο πλαίσιο του SDT δεν σημαίνει ότι παραιτείται από το καθεστώς της ως αναπτυσσόμενης χώρας. Το Πεκίνο είναι ανένδοτο ότι παραμένει το μεγαλύτερο αναπτυσσόμενο έθνος στον κόσμο. Παρά το συνολικό οικονομικό του μέγεθος, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Κίνας το 2024 ανήλθε σε 13.303 δολάρια - ένα κλάσμα των 85.809 δολαρίων στις Ηνωμένες Πολιτείες και των 43.145 δολαρίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σημαντικές ανισότητες εξακολουθούν επίσης να υπάρχουν μεταξύ των περιφερειών της Κίνας, με τις παράκτιες επαρχίες να απολαμβάνουν υψηλότερα επίπεδα εισοδήματος, ενώ οι εσωτερικές περιοχές εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προβλήματα υπανάπτυξης.

Η Κίνα εντάσσεται επίσης στο «πρωτογενές στάδιο του σοσιαλισμού», μια έννοια που χρονολογείται από τις μεταρρυθμίσεις του Ντενγκ Σιάο Πινγκ, η οποία αναγνωρίζει ότι ο εκσυγχρονισμός είναι ατελής. Η βάση τεχνολογικής καινοτομίας, τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας και η βιομηχανική δομή της παραμένουν άνισα σε σύγκριση με τις προηγμένες οικονομίες. Αυτός ο αυτοπροσδιορισμός ως αναπτυσσόμενη χώρα χρησιμεύει τόσο ως πολιτικός όσο και ως οικονομικός δείκτης, στηρίζοντας τη συνεχή ευθυγράμμιση του Πεκίνου με τον Παγκόσμιο Νότο, ενώ παράλληλα εκτρέπει την πίεση από τις ανεπτυγμένες χώρες που την παροτρύνουν να αναλάβει πλήρεις ευθύνες «ανεπτυγμένης χώρας» στις εμπορικές διαπραγματεύσεις.

Γιατί λοιπόν, σε αυτό το σημείο, το Πεκίνο επέλεξε να παραιτηθεί από πρόσθετα προνόμια SDT; Η απόφαση γίνεται καλύτερα κατανοητή σε τρία επίπεδα.

Καταρχάς, αντανακλά τη φιλοδοξία της Κίνας να τοποθετηθεί ως ηγέτης της μετα-δυτικής παγκοσμιοποίησης. Με την αποκήρυξη προνομίων, το Πεκίνο σηματοδοτεί εμπιστοσύνη στην οικονομική του ισχύ και στην ικανότητά του να διαμορφώνει, αντί να επωφελείται απλώς από, τους κανόνες του παγκόσμιου εμπορίου. Επιδιώκει να αναγνωριστεί ως φορέας που θέτει κανόνες και όχι ως φορέας που τους λαμβάνει, προβάλλοντας την εικόνα ενός υπεύθυνου ενδιαφερόμενου μέρους στη διεθνή τάξη.

Δεύτερον, η Κίνα στοχεύει να εδραιώσει τον ρόλο της ως υπερασπιστή του Παγκόσμιου Νότου. Αποποιούμενο οικειοθελώς νέα ειδική μεταχείριση, το Πεκίνο υπερισχύει του στενού εθνικού πλεονεκτήματος, παρουσιάζοντας την απόφασή του ως πράξη αλληλεγγύης προς τις αναπτυσσόμενες χώρες. Φιλοδοξεί να ηγηθεί της προσπάθειας για μια πολυπολική και πιο συμπεριληπτική διεθνή τάξη στην οποία θα ενισχύονται οι φωνές των αναδυόμενων οικονομιών.

Τρίτον, η κίνηση αυτή αποτελεί επίσης ένα διπλωματικό μήνυμα προς τη Δύση. Επί χρόνια, η Ουάσινγκτον και οι Βρυξέλλες επικρίνουν το Πεκίνο για φερόμενη στρέβλωση του εμπορίου μέσω κρατικών επιδοτήσεων, απαιτήσεων μεταφοράς τεχνολογίας και βιομηχανικής πολιτικής. Η απόφαση της Κίνας στον ΠΟΕ αποτελεί μια συμφιλιωτική χειρονομία, σηματοδοτώντας ότι είναι πρόθυμη να συμβιβαστεί και να λειτουργήσει εντός του υπάρχοντος πολυμερούς πλαισίου. Αυτό έρχεται σε μια ευαίσθητη στιγμή, καθώς οι ΗΠΑ και η Κίνα συμμετέχουν σε διαπραγματεύσεις για τους δασμούς και τις ευρύτερες εμπορικές σχέσεις. Παίζοντας τον ρόλο ενός συνεργατικού παράγοντα, το Πεκίνο στοχεύει στην εκτόνωση των εντάσεων και στην απόδειξη ότι η αντιπαράθεση δεν είναι αναπόφευκτη.

Ο ίδιος ο ΠΟΕ βρίσκεται υπό πίεση. Ο αυξανόμενος προστατευτισμός, τα μονομερή εμπορικά μέτρα και η θεσμική παράλυση έχουν θέσει υπό αμφισβήτηση την αποτελεσματικότητα του οργανισμού. Σε αυτό το πλαίσιο, η Γενική Διευθύντρια του ΠΟΕ, Νγκόζι Οκόντζο-Ιουεάλα, χαιρέτισε την ανακοίνωση της Κίνας ως ένα θετικό βήμα προς τη μεταρρύθμιση. Η κίνηση του Πεκίνου ενισχύει την αφήγηση ότι αποτελεί σταθεροποιητική δύναμη στην παγκόσμια οικονομία, δεσμευμένη στη διαφύλαξη της πολυμερούς συνεργασίας και στην αντίσταση στον κατακερματισμό.

Η απόφαση συνάδει επίσης με τις ευρύτερες πρωτοβουλίες του Πεκίνου, όπως η Πρωτοβουλία Παγκόσμιας Ανάπτυξης (GDI) και η Πρωτοβουλία Παγκόσμιας Διακυβέρνησης (GGI), που ξεκίνησαν πριν από ένα μήνα. Αυτά τα έργα στοχεύουν στην αναδιαμόρφωση της διεθνούς συνεργασίας με τρόπους που δίνουν προτεραιότητα στην ανάπτυξη, την ένταξη και την ρεαλιστική συνεργασία. Η Κίνα θέλει η προσέγγισή της που βασίζεται στη δράση να γίνει πρότυπο, παροτρύνοντας και άλλους να υιοθετήσουν προληπτικά μέτρα για την ενίσχυση των πολυμερών δομών διακυβέρνησης.

Κεντρικό στοιχείο της αφήγησης της Κίνας είναι η ταυτότητά της ως η μεγαλύτερη αναπτυσσόμενη χώρα στον κόσμο. Το Πεκίνο επιμένει ότι αυτό το καθεστώς δεν είναι διαπραγματεύσιμο, ακόμη και αν παραιτηθεί από ορισμένα προνόμια. Αυτή η πράξη εξισορρόπησης επιτρέπει στην Κίνα να παρουσιάζεται τόσο ως ηγέτης όσο και ως ομότιμος των άλλων αναπτυσσόμενων χωρών.

Ο Παγκόσμιος Νότος γίνεται ολοένα και πιο δυναμικός, αντιστεκόμενος στην κυριαρχία της Δύσης και στις πολιτικές των μπλοκ, αναζητώντας παράλληλα νέες μορφές συνεργασίας. Το μοντέλο της Κίνας - ο σοσιαλισμός της αγοράς με την παγκόσμια συνδεσιμότητα - κερδίζει την προσοχή ως μια εναλλακτική οδός προς τον εκσυγχρονισμό. Συγκεκριμένες δράσεις το υποστηρίζουν αυτό. Από τον Δεκέμβριο του 2024, η Κίνα έχει χορηγήσει μηδενική δασμολογική μεταχείριση στο 100% των σειρών προϊόντων σε όλες τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες με τις οποίες έχει διπλωματικούς δεσμούς, οι οποίες σήμερα αριθμούν 44. Τον Ιούνιο του 2025, επέκτεινε αυτήν την πολιτική σε 53 αφρικανικά έθνη. Αυτές οι πρωτοβουλίες καταδεικνύουν ότι η ρητορική του Πεκίνου περί αλληλεγγύης υποστηρίζεται από απτά οικονομικά κίνητρα.

Μέσω πλαισίων όπως η Πρωτοβουλία «Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος» και διαφόρων πλατφορμών συνεργασίας Νότου-Νότου εντός του συστήματος των Ηνωμένων Εθνών, η Κίνα τοποθετείται ως προστάτης του εκσυγχρονισμού, της κυριαρχίας και της ανεξάρτητης ανάπτυξης για χώρες που συχνά περιθωριοποιούνται στην παγκοσμιοποίηση υπό την ηγεσία της Δύσης. Ενισχύοντας την πρόσβαση στην τεράστια αγορά της, προσφέροντας επενδύσεις σε υποδομές και προωθώντας το εμπόριο χωρίς δασμούς, το Πεκίνο οικοδομεί μακροπρόθεσμες συνεργασίες που ενισχύουν την πολιτική του επιρροή και την ήπια ισχύ του.

Αυτό που καθιστά ιδιαίτερα αξιοσημείωτη τη στάση της Κίνας στον ΠΟΕ είναι ο διττός ρόλος που επιδιώκει να διαδραματίσει. Αφενός, υποστηρίζει τις μεταρρυθμίσεις, ζητώντας αλλαγές στη διακυβέρνηση του παγκόσμιου εμπορίου που αντικατοπτρίζουν τις πολυπολικές πραγματικότητες και τα αναπτυξιακά δικαιώματα των φτωχότερων χωρών. Αφετέρου, παραμένει σταθερά προσηλωμένη στο status quo, αναγνωρίζοντας τον ΠΟΕ ως απαραίτητο για τη διατήρηση του ανοιχτού χαρακτήρα των αγορών και τον περιορισμό της μονομερούς προσέγγισης.

Αυτή η δυαδικότητα επιτρέπει στην Κίνα να ενεργεί ταυτόχρονα ως μεταρρυθμιστική και ως συντηρητική δύναμη: διατηρώντας μια πολυμερή τάξη που νομιμοποιεί την άνοδό της, ενώ την αναδιαμορφώνει για να αποδυναμώσει τη δυτική κυριαρχία. Ευθυγραμμιζόμενη με τον ΠΟΕ, το Πεκίνο υπογραμμίζει ότι δεν σκοπεύει να διαλύσει τους παγκόσμιους θεσμούς, αλλά μάλλον να τους αναβαθμονομήσει με τρόπους που αντικατοπτρίζουν το όραμά του για μια πιο συμπεριληπτική και ισορροπημένη τάξη.

Η ανακοίνωση της Κίνας ότι δεν θα επιδιώκει πλέον νέες διατάξεις για την ΤΔΕ είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια τεχνική αλλαγή στην εμπορική πολιτική. Συνοψίζει την εξέλιξη του παγκόσμιου ρόλου της Κίνας - από μια αναπτυσσόμενη χώρα που επωφελείται από την παγκοσμιοποίηση σε έναν αυτοαποκαλούμενο ηγέτη των μεταρρυθμίσεων και υπερασπιστή της πολυμέρειας. Η απόφαση αντανακλά την εμπιστοσύνη στην ανάπτυξή της, τη φιλοδοξία της να ηγηθεί του Παγκόσμιου Νότου και την επιθυμία της να αναγνωριστεί ως μια υπεύθυνη δύναμη πρόθυμη για συμβιβασμούς.

Ωστόσο, υπογραμμίζει επίσης την πράξη εξισορρόπησης που πρέπει να εκτελέσει το Πεκίνο: να επιμείνει στην ταυτότητά του ως αναπτυσσόμενη χώρα, ασκώντας ταυτόχρονα ισχύ ως σχεδόν ισότιμη με τις προηγμένες οικονομίες. Για τον ΠΟΕ, αυτή η κίνηση δίνει ώθηση στις συζητήσεις για μεταρρυθμίσεις και προσφέρει ένα σπάνιο θετικό μήνυμα εν μέσω εκτεταμένου σκεπτικισμού σχετικά με το μέλλον της πολυμέρειας. Για τον Παγκόσμιο Νότο, ενισχύει την εικόνα της Κίνας ως προστάτη και υποστηρικτή. Για τη Δύση, προσφέρει τόσο μια πρόκληση όσο και μια ευκαιρία: να συνεργαστούν με μια Κίνα που είναι λιγότερο απαιτητική σε προνόμια, αλλά όχι λιγότερο δυναμική στη διαμόρφωση των κανόνων του παιχνιδιού.

Η τελευταία κίνηση της Κίνας δεν είναι το τέλος της ιστορίας, αλλά η αρχή ενός νέου κεφαλαίου στην παγκόσμια εμπορική πολιτική — ενός κεφαλαίου στο οποίο τα όρια μεταξύ ανάπτυξης και ηγεσίας, συμβιβασμού και φιλοδοξίας, μεταρρύθμισης και συνέχειας, γίνονται ολοένα και πιο θολά.

Πηγή: RT