Η «ηλιακή» επανάσταση της χειμαζόμενης Κούβας

Στην ηλιακή ενέργεια έχει αποθέσει τις ελπίδες του το καθεστώς, ώστε να απεξαρτηθεί από το πετρέλαιο για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Ηδη, με τη βοήθεια κινεζικών κεφαλαίων, στο νησί λειτουργούν δεκάδες ηλιακά πάρκα και οι ανανεώσιμες πηγές καλύπτουν περίπου το 10% των αναγκών σε ηλεκτρικό. Τι θα γίνει όμως με το υπόλοιπο 90%;

Μια νέα επανάσταση εκτυλίσσεται σιωπηλά στην Κούβα τα τελευταία χρόνια –με τη συνδρομή, μάλιστα, της Κίνας–, ενώ ο συνεχιζόμενος ενεργειακός στραγγαλισμός της από τις ΗΠΑ θα μπορούσε να την επιταχύνει. Ο λόγος για τη λεγόμενη «revolución solar», την ηλιακή επανάσταση του χειμαζόμενου νησιωτικού κράτους της Καραϊβικής, με στόχο την απεξάρτησή του από το πετρέλαιο για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

Την περασμένη Τετάρτη, μία ημέρα προτού ο διευθυντής της CIA Τζον Ράτκλιφ μεταβεί στην Αβάνα για να μεταφέρει την απαίτηση του Λευκού Οίκου για «ριζικές αλλαγές» στο καθεστώς, το CNN παρουσίασε σε εκτενές δημοσίευμά του αυτό που χαρακτηρίζεται ως μία από τις ταχύτερες ενεργειακές μεταβάσεις στον πλανήτη. Σύμφωνα με στοιχεία της εξειδικευμένης στην ενέργεια δεξαμενής σκέψης Ember, η αξία των εισαγωγών φωτοβολταϊκών πλαισίων και μπαταριών από την Κίνα στην Κούβα αυξήθηκε κατά πάνω από 1.800% από το 2020 έως το 2025, με τη μεγαλύτερη αύξηση να καταγράφεται την προηγούμενη χρονιά. Ηδη στη χώρα λειτουργούν δεκάδες ηλιακά πάρκα, ενώ έχει ήδη δρομολογηθεί η κατασκευή (με κινεζικά κεφάλαια) πολλών ακόμα.

Βεβαίως, η χώρα εξακολουθεί να εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τα ορυκτά καύσιμα. Ωστόσο ορισμένοι ειδικοί πιστεύουν ότι η ασφυκτική πίεση των ΗΠΑ –ακόμη και με απειλές για κατάληψη του νησιού– θα μπορούσε να επιταχύνει την ενεργειακή μετάβαση της Κούβας. Περισσότερη ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές σημαίνει λιγότερη εξάρτηση από τις εισαγωγές καυσίμων, ενώ μια τέτοια εξέλιξη θα συνέβαλλε σημαντικά στην «εξουδετέρωση αυτού του μοχλού καταναγκασμού» από το εξωτερικό, όπως δήλωσε ο Κέβιν Κάσμαν, οικονομολόγος στο Transition Security Project, έναν αμερικανο-βρετανικό ερευνητικό οργανισμό.

Αλλοι, όμως, προειδοποιούν ότι το ενεργειακό τοπίο στην Κούβα είναι τόσο ζοφερό, το ηλεκτρικό δίκτυο τόσο διαλυμένο και τα οικονομικά της τόσο απελπιστικά, που οι ανανεώσιμες πηγές θα μπορούσαν να αποτελέσουν μόνο ένα μικρό μέρος της εξίσωσης, τουλάχιστον στην παρούσα φάση, με την πλειονότητα των εξουθενωμένων Κουβανών να μην αισθάνονται τα οφέλη αυτής της απότομης στροφής προς την ηλιακή ενέργεια. Μια ηλιακή επανάσταση «ακούγεται ωραία στα χαρτιά, αλλά πρέπει να διαθέτεις και τους πόρους», σημείωσε ο Ρικάρντο Τόρες, ένας κουβανός οικονομολόγος στο American University της Ουάσινγκτον.

Το πετρέλαιο αποτελεί τη ραχοκοκαλιά του ενεργειακού συστήματος της Κούβας, με το μεγαλύτερο ποσοστό του να εισάγεται. Τη δεκαετία του 1980 κύριος προμηθευτής ήταν η Σοβιετική Ενωση, ενώ μετά την κατάρρευσή της τη δεκαετία του ’90 η Αβάνα στράφηκε στο Καράκας, συνάπτοντας μια ειδική συμφωνία, με την Κούβα να στέλνει στη Βενεζουέλα ιατρικό προσωπικό με αντάλλαγμα πετρέλαιο. Ομως στις αρχές Ιανουαρίου, μόλις μέρες μετά τη σύλληψη/απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο από τις ΗΠΑ, η κυβέρνηση Τραμπ έκλεισε τη στρόφιγγα, ενώ λίγο αργότερα επέβαλε πρακτικά εμπάργκο πετρελαίου στο νησί, απειλώντας με επιπρόσθετους δασμούς άλλους προμηθευτές της Κούβας, συμπεριλαμβανομένου του Μεξικού.

Οι επιπτώσεις υπήρξαν καταστροφικές, με ολόκληρη τη χώρα να βυθίζεται στο σκοτάδι τουλάχιστον τρεις φορές μόνο τον Μάρτιο και δέκα εκατομμύρια άνθρωποι να μένουν χωρίς ηλεκτρικό, ενώ οι πολύωρες και εξαντλητικές διακοπές της ηλεκτροδότησης αποτελούν πλέον κανονικότητα στο νησί. Το βράδυ της Τετάρτης 13/5 ξέσπασαν ταραχές σε αρκετές γειτονιές της Αβάνας, με απαυδισμένους πολίτες να μπλοκάρουν δρόμους, πυρπολώντας σωρούς από σκουπίδια, και να φωνάζουν «Ανάψτε τα φώτα!». Λίγες ώρες νωρίτερα ο υπουργός Ενέργειας Βισέντε ντε λα Ο Λέβι είχε ανακοινώσει πως η χώρα έχει ξεμείνει από ντίζελ και μαζούτ και ότι το δίκτυο ηλεκτροδότησης έχει περιέλθει σε «κρίσιμη» κατάσταση.

«Η Κούβα είναι ανοιχτή σε όποιον θέλει να μας πουλήσει καύσιμα», δήλωσε απεγνωσμένος ο κουβανός υπουργός. Πρόκειται για τη χειρότερη ενεργειακή κρίση εδώ και δεκαετίες, ωστόσο τα μπλακ-άουτ αποτελούν μέρος της καθημερινότητας των πολιτών για πολλά χρόνια, καθώς οι απαρχαιωμένες υποδομές ηλεκτροδότησης συχνά «λυγίζουν» υπό το βάρος μιας ζήτησης που αδυνατούν να καλύψουν. Προτελευταία φορά η κατάσταση επιδεινώθηκε δραματικά το 2024, με πολυήμερα γενικά μπλακ-άουτ σε ολόκληρο το νησί. Τότε το καθεστώς αποφάσισε να στραφεί στην ηλιακή ενέργεια, προβάλλοντάς την ως λύση στα ενεργειακά προβλήματα της χώρας.

Οσο για τη συμβολή του Πεκίνου, το 2023 η Κίνα εξήγαγε στην Κούβα ηλιακά πάνελ αξίας μόλις τριών εκατ. δολαρίων, ενώ το 2025 το αντίστοιχο ποσό ήταν 117 εκατ. Αβάνα και Πεκίνο έχουν συνάψει συμφωνία για την κατασκευή περισσότερων από ενενήντα ηλιακών πάρκων έως το 2028, με στόχο την ενίσχυση του δικτύου με 2 γιγαβάτ ηλιακής ενέργειας, ποσότητα που επαρκεί για την ηλεκτροδότηση περισσότερων από 1,5 εκατ. νοικοκυριών.

Το πρώτο εγκαινιάστηκε από τον πρόεδρο της χώρας Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ τον Φεβρουάριο του 2025, ενώ σήμερα λειτουργούν ήδη περί τα πενήντα σε όλη τη χώρα. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας καλύπτουν πλέον περίπου το 10% των αναγκών της Κούβας σε ηλεκτρικό, όταν το αντίστοιχο ποσοστό το 2024 ήταν μόλις 3%. Η κυβέρνηση έχει δεσμευθεί για αύξησή του στο 24% έως το 2030. Ωστόσο, για να μην εξαρτάται η Κούβα από τις εισαγωγές πετρελαίου για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, το ποσοστό θα πρέπει να ξεπεράσει το 90%. Και για να συμβεί αυτό απαιτούνται τουλάχιστον 8 δισ. δολάρια τα οποία, τα οποία το καθεστώς αδυνατεί να διαθέσει.