Γκάμπροβο, ένα «γαλατικό χωριό» αντιστέκεται στη βαλκανική κατάθλιψη

Ηπόλη του Γκάμπροβο της κεντρικής Βουλγαρίας είναι γνωστή παγκοσμίως ως η «πρωτεύουσα» του χιούμορ και της σάτιρας. Αυτό το αλλοτινό βιομηχανικό κέντρο της Βουλγαρίας, παλεύει εδώ και τρεις δεκαετίες να ανακάμψει με όπλο του το... χιούμορ.

Αν και φαίνεται σύγχρονη πόλη, το Γκάμπροβο ιδρύθηκε τον 12ο αιώνα, όταν το γειτονικό Βέλικο Τάρνοβο έγινε πρωτεύουσα της Δεύτερης Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας της δυναστείας των Ασάν. Κτισμένο στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς του Αίμου ή Στάρα Πλάνινα (γνωστά και ως Μπάλκαν/Βαλκάνια Όρη), στην κοιλάδα του ποταμού Γιάντρα, το Γκάμπροβο είναι η πιο στενόμακρη πόλη της Βουλγαρίας με συνολικό μήκος εικοσιπέντε χιλιόμετρα. Είναι μια πόλη πενήντα χιλιάδων κατοίκων, η οποία φημίζεται παραδοσιακά για το μοναδικό χιούμορ των κατοίκων της.

Στο κέντρο του Γκάμπροβο η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής υπενθυμίζει την αδιάρρηκτη σχέση του βουλγαρικού λαού με την Ορθοδοξία. Τα μνημεία και τα παραδοσιακά κτίρια, με τη χαρακτηριστική αρχιτεκτονική του 19ου αιώνα, υπενθυμίζουν και το ρόλο τη πόλης κατά τη Βουλγαρική Παλιγγενεσία. Μετά την απελευθέρωση της Βουλγαρίας από τους Τούρκους, το Γκάμπροβο εξελίχθηκε σε σημαντικό βιομηχανικό κέντρο. Κατασκευάστηκαν εδώ εργοστάσια και βιοτεχνίες, σε σημείο ώστε η πόλη να χαρακτηριστεί «βουλγαρικό Μάντσεστερ». Η αίγλη των προϊόντων του Γκάμπροβο ήτανε γνωστή σε όλα τα Βαλκάνια, ενώ ακόμη και σήμερα υπάρχει στο Βουκουρέστι δρόμος με το όνομα «Γκαμπρόβενι». Πλέον όμως η βιομηχανία της πόλης κατέληξε σκιά του αλλοτινού της εαυτού.

Με κατοίκους φημισμένους για το ιδιαίτερο χιούμορ και τα ανέκδοτά τους το Γκάμπροβο θεωρείται η «Μέκκα» του είδους, φιλοξενώντας και το μοναδικό μουσείο του είδους παγκοσμίως!

Ονομάζεται «Οίκος του Χιούμορ και της Σάτιρας» (House of Humor and Satire - HHS) και εγκαινιάστηκε -όχι τυχαία- την Πρωταπριλιά του 1972, επί εποχής του καθεστώτος Ζίβκοφ. Ήταν μια αναγνώριση του πρωταγωνιστικού ρόλου των κατοίκων του Γκάμπροβο στα βουλγαρικά ανέκδοτα, καθώς και των εύθυμων καρναβαλικών παραδόσεων της πόλης.

Ο «Οίκος του Χιούμορ και της Σάτιρας»

Το κτίριο του μουσείου στεγάζεται στους χώρους ενός παλιού βυρσοδεψείου και φιλοξενεί δέκα εκθεσιακούς χώρους συνολικής έκτασης 8.000 τετραγωνικών μέτρων. Στο χώρο μπροστά στο μουσείο βρίσκεται ένα γλυπτό του Τσάρλι Τσάπλιν που κοιτάζει ειρωνικά τον κόσμο. Επίσης οι φιγούρες των δημοφιλών χαρακτήρων του Θερβάντες, ο Δον Κιχώτης και το Σάντο Πάντσα, που είναι κατασκευασμένοι από μεταλλικά θραύσματα των βιομηχανιών του Γκάμπροβο. Ένας διάσημος βουλγαρικός χαρακτήρας, γνωστός για τη καλοσύνη και την εξυπνάδα του, ο θρυλικός Χίταρ Πέταρ χαμογελάει ασταμάτητα στους περαστικούς τοποθετημένος ανάποδα πάνω στο μεταλλικό γαϊδουράκι του.

«Ο κόσμος διαρκεί επειδή γελάει»

Με σύνθημά το «ο κόσμος διαρκεί επειδή γελάει» ο Οίκος του Χιούμορ και της Σάτιρας εντοπίζει, διατηρεί και διαδίδει το χιούμορ από όλους τους λαούς και όλα τα είδη: ζωγραφική, σχέδιο, γλυπτική, λογοτεχνία, ταινίες, θέατρο, μουσική, φωτογραφία κ.λ.π., οργανώνει παιδικά πάρτι και ενθαρρύνει, τόσο νέους όσο και καθιερωμένους καλλιτέχνες, να δημιουργήσουν χιουμοριστικά έργα. Σήμερα το μουσείο φιλοξενεί εκθέματα και αντικείμενα σχετικά με το χιούμορ και τη σάτιρα, που προέρχονται από 170 χώρες του κόσμου. Κάθε Μάιο γίνεται στην πόλη κι ένα σχετικό φεστιβάλ, αφιερωμένο στη λεγόμενη Street Art.

Σήμερα το Γκάμπροβο είναι ένα διεθνές πολιτιστικό κέντρο που συνδυάζει επιτυχώς, τόσο τα χαρακτηριστικά ενός μουσείου όσο κι εκείνα μιας πολυάσχολης γκαλερί τέχνης. Η λεγόμενη «Βουλή του Χιούμορ και της Σάτιρας» είναι ένα μέρος που χρησιμεύει όχι μόνο για τη διαιώνιση των διάσημων ανέκδοτων του Γκάμπροβο, αλλά είναι επίσης ένας κι ένας χώρος συνάντησης παραδειγμάτων σύγχρονης χιουμοριστικής και σατιρικής τέχνης από όλο τον κόσμο, που έρχονται εδώ κάθε χρόνο, εκτός από το 2020 λόγω της Covid-19.

Tο Γκάμπροβο, μια πόλη αδελφοποιημένη με την Καβάλα, δίνει μεγάλη σημασία στις καρναβαλικές εκδηλώσεις του, έχοντας ως σύμβολο του μια τεράστια ασπρόμαυρη γάτα, που με τις αταξίες της ανακατεύει τα πάντα.

Σατιρίζοντας τους πολιτικούς

Το Μουσείο Χιούμορ του Γκάμπροβο φιλοξενεί και διάφορες θεματικές εκθέσεις, ορισμένες εκ των οποίων αφορούν θέματα επικαιρότητας. Μια τέτοια ευκαιρία έδωσε και η ανάληψη το 2019 από τη Βουλγαρία της εξάμηνης προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κατά τη διάρκεια της φιλοξενήθηκε έκθεση καρτούν και σατιρικής εικονογράφησης με θέμα τους πολιτικούς της Ε.Ε.

Στα Βαλκάνια οι άνθρωποι γνωρίζουν καλά πως είναι κωμικό να παριστάνει κανείς τον σοβαρό. Έχοντας υποστεί καταπίεση από κάθε λογής αυταρχική εξουσία, οι Βαλκάνιοι κατέφευγαν συχνά στο χιούμορ και στη σάτιρα, για να αντλήσουν κουράγιο. Για να νιώσουν ελεύθεροι. Δυστυχώς η Βουλγαρία, η οποία φιλοξενεί αυτό το μοναδικό μουσείο, αν και χώρα-μέλος της Ε.Ε. από το 2007, βρίσκεται στην 111η θέση παγκοσμίως σχετικά με την ελευθερία της έκφρασης...

Αφρικανικές μάσκες και τα πάθη των «αμαρτωλών»

Σε μια άλλη αίθουσα του μουσείου εκτίθενται αφρικανικές μάσκες. Οι σαμανικές μάσκες σχετίζονται τόσο με τη λατρεία των προγόνων, όσο και με την προστασία από τα «κακά πνεύματα», δηλαδή ως αποτροπαϊκά αντικείμενα.

Σε όλα τα Βαλκάνια το χιούμορ παίζει θεραπευτικό ρόλο απέναντι στα βάσανα της καθημερινότητας. Από την ανατρεπτική δύναμη της σάτιρας δεν γλιτώνει φυσικά ούτε η Εκκλησία.

Έτσι, στο Μουσείο του Χιούμορ φιλοξενήθηκε πρόσφατα και μια έκθεση για τα πάθη των «αμαρτωλών», που αποτελείται από αντίγραφα αγιογραφιών. Οι λαϊκοί ζωγράφοι στοχοποιούσαν ανέκαθεν και την ανθρώπινη ματαιοδοξία. Τη διαβολική μανία με τους καθρέπτες που είχε καταλάβει τις δεσποσύνες των περασμένων εποχών και καυτηρίαζε η χριστιανική ηθική της εποχής τους.

Αποβιομηχάνιση, μετανάστευση και δημογραφική κρίση

Το Γκάμπροβο είναι μια πόλη που επλήγη σοβαρότερα από τις κοσμογονικές αλλαγές στη Βουλγαρία κατά τη δεκαετία του 1990. Αποβιομηχανίστηκε και πολλοί κάτοικοί του ξενιτεύτηκαν. Ξαφνικά, βεβαιότητες δεκαετιών ανατράπηκαν. Εργοστάσια έκλεισαν, χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τις δουλειές τους, και η ανασφάλεια έγινε η νέα πραγματικότητα. Κάποτε τα εργοστάσια του Γκάμπροβο παρήγαγαν τα πάντα, από οδοντογλυφίδες μέχρι καλασνίκοφ. Σήμερα τα λιγοστά που απέμειναν είναι βιοτεχνίες που ράβουν πανάκριβα ρούχα για μεγάλες ετικέτες, εκμεταλλευόμενα τα πενιχρά μεροκάματα και το ευνοϊκό φορολογικό καθεστώς της χώρας.

Το Γκάμπροβο έχασε το 1/3 του πληθυσμού του

Ακόμη και σήμερα η βουλγαρική κοινωνία δυσκολεύεται να συνέλθει. Ως αποτέλεσμα της αποβιομηχάνισης και της μετανάστευσης ο πληθυσμός του Γκάμπροβο μειώθηκε δραματικά τις τελευταίες δεκαετίες. Μείωση κατά τουλάχιστον 1/3 καταγράφουν οι στατιστικές Αρχές. Στην πραγματικότητα όμως είναι πολύ μεγαλύτερη. Επίσημα ο πληθυσμός της πόλης μειώθηκε από τις 80.000 το 1990 στις περίπου 50.000 σήμερα, και μάλιστα πολύ πιο γερασμένος. Ελάχιστες πόλεις στην Ευρώπη έχουν υποστεί μια τέτοια δραματική μείωση.

Πολλοί από τους Βούλγαρους που αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν στο εξωτερικό, άφησαν πίσω τα παιδιά τους για να τα μεγαλώνουν οι παππούδες. Μια ολόκληρη γενιά, τα λεγόμενα «Ευρω-ορφανά», μεγαλώνουν χωρίς γονείς, τους οποίους και βλέπουν μόνο μέσω Skype. Θα είναι και το δικό τους μέλλον αβέβαιο;

*Ο Γιώργος Στάμκος είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.