Γιάχιμοβ - Η μικρή πόλη της Τσεχίας που «γέννησε» το δολάριο

Το νόμισμα «τάλερ» εμφανίστηκε πρώτη φορά στις 9 Ιανουαρίου 1520. Η χρήση του επεκτάθηκε σε όλη την Ευρώπη, ενώ θεωρείται ο πρόγονος του δολαρίου. «Μεταφέρθηκε» στις ΗΠΑ από ολλανδούς αποίκους

Το δολάριο αποτελεί το σήμα κατατεθέν των ΗΠΑ. Είναι το ισχυρότερο νόμισμα στον κόσμο, με το 58% των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων να είναι σε δολάρια. Παράλληλα είναι το νόμισμα στο οποίο αποτιμώνται όλα τα εμπορεύματα που διαπραγματεύονται στις αγορές. Την ίδια ώρα 31 χώρες το έχουν υιοθετήσει ως επίσημο νόμισμά τους ή έχουν ονομάσει τα δικά τους χρήματα από αυτό• 65 χώρες συνδέουν την αξία των νομισμάτων τους με το δολάριο• και πλέον γίνεται δεκτό σε μέρη τόσο απομακρυσμένα όσο η Βόρεια Κορέα, η Σιβηρία και οι ερευνητικοί σταθμοί στον Βόρειο Πόλο. Υπάρχει, όμως, ένα μέρος όπου το δολάριο δεν γίνεται δεκτό.

Πρόκειται για τη Γιάχιμοβ, μια μικρή πόλη της Τσεχίας, κρυμμένη στα βουνά της Βοημίας. Πρόκειται για πραγματική ειρωνεία, επισημαίνει ο δημοσιογράφος του BBC Ελιοτ Στέιν, ο οποίος ειδικεύεται σε θέματα ταξιδιών και τουρισμού. Το ειρωνικό έγκειται στο γεγονός ότι η Γιάχιμοβ είναι… η γενέτειρα του δολαρίου.

Μια ήσυχη μικρή πόλη της Τσεχίας κρύβει το μυστικό της «γέννησης» του δολαρίου, αλλά και των πυρηνικών όπλων (https://www.mestojachymov.cz)

Η Γιάχιμοβ είναι μια ήσυχη κωμόπολη 2.300 κατοίκων κοντά στα σύνορα Τσεχίας και Γερμανίας. Εχει χαρακτηριστεί ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO. Κανείς δεν μπορεί να συνειδητοποιήσει ότι το νόμισμα που κινεί τον ελεύθερο κόσμο γεννήθηκε σε αυτή τη μικρή πόλη, που ακόμη παλεύει με την κληρονομιά της κατάρρευσης του κομμουνισμού και διαθέτει περισσότερους οίκους ανοχής απ’ ό,τι τράπεζες, τονίζει ο Στέιν.Πολύ πριν υπάρξει η Γιάχιμοβ, τα βουνά που χωρίζουν τις σημερινές Τσεχία (Βοημία) και Σαξονία ήταν βασίλειο λύκων και αρκούδων που περιπλανιούνταν στα παρθένα δάση τους.

Οταν, το 1516, ανακαλύφθηκαν τεράστιες ποσότητες αργύρου, ο τοπικός ευγενής Ιερώνυμος Σλικ βάφτισε την περιοχή Γιοαχιμστάλ («Κοιλάδα του Ιωακείμ») από τον Αγιο Ιωακείμ, προστάτη των μεταλλωρύχων. «Την εποχή εκείνη η Ευρώπη ήταν μια ήπειρος διάσπαρτων πόλεων-κρατών, με τοπικούς ηγεμόνες να μάχονται για εξουσία», εξηγεί στο BBC ο ιστορικός Γιάροσλαβ Οχετς. «Χωρίς ενιαίο νομισματικό σύστημα, ένας από τους αποτελεσματικότερους τρόπους για να επιβάλουν την κυριαρχία τους ήταν να κόψουν δικό τους νόμισμα – και αυτό ακριβώς έκανε ο Σλικ». Η Βουλή της Βοημίας παραχώρησε επίσημα στον Σλικ δικαίωμα κοπής νομίσματος στις 9 Ιανουαρίου 1520. Ο κόμης χάραξε την εικόνα του Αγίου Ιωακείμ στη μία όψη και ένα λιοντάρι στην άλλη, και ονόμασε το νέο νόμισμά του «Γιοαχιμστάλερ», ενώ σε σύντομο χρονικό διάστημα έγινε απλώς «τάλερ» (thaler). 

Σε μια εποχή που η αξία των νομισμάτων καθοριζόταν αποκλειστικά από την περιεκτικότητα σε μέταλλο, ο Σλικ έκανε δύο ευφυείς επιλογές για να εξασφαλίσει τη διάδοση και επιβίωση του τάλερ. Πρώτον, το κατασκεύασε στο ίδιο μέγεθος και βάρος (29,2 γρ.) με το γκούντενγκροσεν, που χρησιμοποιούνταν σε μεγάλο μέρος της Κεντρικής Ευρώπης, διευκολύνοντας την αποδοχή του από γειτονικά κράτη. Ακόμη σημαντικότερο: έκοψε περισσότερα νομίσματα από όσα είχε δει ποτέ ο κόσμος.

Μέσα σε μόλις δέκα χρόνια η Γιοαχιμστάλ μεταμορφώθηκε από χωριό 1.050 κατοίκων στο μεγαλύτερο μεταλλευτικό κέντρο της Ευρώπης – μια ακμάζουσα πόλη 18.000 κατοίκων, με 1.000 ορυχεία αργύρου και 8.000 μεταλλωρύχους. Το 1533 η Γιοαχιμστάλ ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Βοημίας μετά την Πράγα και στα μέσα του 16ου αιώνα, σύμφωνα με τον Ούρμπαν, περίπου 12 εκατομμύρια τάλερ από αυτά τα βουνά είχαν κυκλοφορήσει σε όλη την Ευρώπη, περισσότερα από κάθε άλλο νόμισμα της ηπείρου. Τα κοιτάσματα αργύρου της Γιοαχιμστάλ τελικά εξαντλήθηκαν, αλλά ως το 1566 το τάλερ ήταν τόσο δημοφιλές που η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία το επέλεξε ως επίσημο πρότυπο για τα τοπικά νομίσματα, ονομάζοντας όλα τα αποδεκτά αργυρά νομίσματα «Ράιχσταλερ» («τάλερ της αυτοκρατορίας»).

«Φωλιασμένη» στα βουνά της Βοημίας η Γιάχιμοβ προσπαθεί να αναβιώσει τις λαμπερές στιγμές του παρελθόντος (https://www.mestojachymov.cz/)

«Για τα επόμενα 300 χρόνια, πολλές χώρες σε όλον τον κόσμο μοντελοποίησαν τα νομίσματά τους σύμφωνα με το τάλερ», τόνισε ο Ούρμπαν, και προσέθεσε ότι «σύντομα το τάλερ άρχισε να ζει μια δική του ζωή, πολύ μακριά από εδώ». Καθώς οι ηγεμόνες σε όλη την Ευρώπη αναδιαμόρφωναν τα νομίσματά τους με βάση το τάλερ, του έδιναν και διαφορετικά ονόματα. Στη Δανία, στη Νορβηγία και στη Σουηδία έγινε «daler», στην Ισλανδία «dalur», στην Ιταλία «tallero», ενώ στην Πολωνία «talar», στην Ελλάδα «τάληρο» και στην Ουγγαρία «tallér». Στη Γαλλία «jocandale».

«Σύντομα περίπου 1.500 απομιμήσεις του κυκλοφορούσαν ανάμεσα στα μικρά και πυκνοκατοικημένα κρατίδια της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας», σημειώνει ο Τζέισον Γκούντγουιν στο βιβλίο του «Greenback: The Almighty Dollar and the Invention of America». Oπως τονίζει ο δημοσιογράφος του βρετανικού δικτύου, το τάλερ εξαπλώθηκε στην Αφρική, όπου χρησιμοποιήθηκε στην Αιθιοπία, στην Κένυα, στη Μοζαμβίκη και στην Τανζανία μέχρι και τη δεκαετία του 1940 – και σε μεγάλο μέρος της Αραβικής Χερσονήσου και στην Ινδία, όπου παρέμεινε σε χρήση μέχρι τον 20ό αιώνα. Το επίσημο νόμισμα της Σλοβενίας ήταν το «tolar» έως το 2007. Στη Σαμόα το νόμισμα ονομάζεται ακόμη «tālā».

Ωστόσο, το ολλανδικό «leeuwendaler» («lion dollar» ή «daler») ήταν αυτό που έδωσε στο αμερικανικό δολάριο το όνομά του. Αφού έφτασε πρώτα στο Νέο Αμστερνταμ (τη μετέπειτα Νέα Υόρκη) τον 17ο αιώνα μαζί με τους ολλανδούς αποίκους, το daler κυκλοφόρησε γρήγορα στις Δεκατρείς Αποικίες και οι αγγλόφωνοι άποικοι άρχισαν να το αποκαλούν –όπως και όλα τα παρόμοια αργυρά νομίσματα– «dollar». Το δολάριο έγινε επίσημο νόμισμα των ΗΠΑ το 1792 (την ίδια χρονιά που κόπηκε και το πρώτο σεντ) και από τότε, εμπνευσμένο από τον τάλερ, συνεχίζει να εξαπλώνεται σε χώρες όπως η Αυστραλία, η Ναμίμπια, η Σιγκαπούρη και τα Φίτζι.

Από το δολάριο στον Στάλιν

Οταν τα λαμπερά αργυρωρυχεία άρχισαν να εξαντλούνται, οι μεταλλωρύχοι βρήκαν ένα μυστηριώδες μαύρο υλικό που προκαλούσε τρομακτικά υψηλά ποσοστά θανάτων από πνευμονικές ασθένειες. Το ονόμασαν «πεχμπλέντε» (από το γερμανικό «pech», δηλαδή «κακή τύχη»). Το 1898, η φυσικός Μαρί Κιουρί αναγνώρισε ότι το ίδιο μετάλλευμα που είχε δώσει στον κόσμο το πρώτο δολάριο περιείχε δύο νέα ραδιενεργά στοιχεία: ράδιο και πολώνιο. Η ανακάλυψη παραμόρφωσε τα χέρια της, την έκανε την πρώτη γυναίκα που κέρδισε Νομπέλ και τελικά την οδήγησε στον θάνατο. Ταυτόχρονα, όμως, έθεσε τα θεμέλια για τη δεύτερη, απρόσμενη ζωή της πόλης: τα ίδια ορυχεία που έδωσαν το νόμισμα στον κόσμο θα τροφοδοτούσαν τώρα την πυρηνική κούρσα.

Για τις επόμενες δεκαετίες τα oρυχεία αργύρου της Γιάχιμοβ έγιναν η σημαντικότερη πηγή ραδίου στον κόσμο. Οι Ναζί πειραματίστηκαν εκεί με τον πυρηνικό αντιδραστήρα. Ο «πατέρας της ατομικής βόμβας» Τζ. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ έγραψε τη διατριβή του για τα κοιτάσματα ουρανίου της Γιοαχιμστάλ. Και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Τσεχοσλοβακία ανακατέλαβε την περιοχή από τη Γερμανία –μετονομάζοντάς την Γιάχιμοβ και εκδιώκοντας τον γερμανόφωνο πληθυσμό– η κυβέρνηση υπέγραψε μυστική συμφωνία με τον Στάλιν, που μετέτρεψε την πόλη σε ρωσικό γκουλάγκ.

Μετά την ατομική βόμβα του Οπενχάιμερ, που ουσιαστικά τερμάτισε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, περίπου 50.000 σοβιετικοί πολιτικοί κρατούμενοι στάλθηκαν στη Γιάχιμοβ μεταξύ 1949 και 1964 για να εξορύξουν, να θρυμματίσουν και να μεταφέρουν ουράνιο που θα τροφοδοτούσε το σοβιετικό πυρηνικό οπλοστάσιο. Τα δύο πιθανώς πιο ισχυρά σύμβολα της σύγχρονης παγκόσμιας εξουσίας, το δολάριο και τα πυρηνικά όπλα, προέρχονται από αυτή τη γραφική μεταλλευτική κωμόπολη στους λόφους της Βοημίας.