Το κρυφό χωριό των 500 εργαζομένων μέσα στο Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης

Η άγνωστη ζωή των εργαζομένων που κατοικούσαν στο Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης, όπως αποκαλύπτεται από τα έγγραφα, τα σχέδια και τις επιστολές που φυλάσσονται στο Γενικό Αρχείο του Παλατιού.

να χωριό φτιαγμένο από δαιδαλώδεις γωνιές, παγίδες και εκπλήξεις, καπρίτσιο της αρχιτεκτονικής και χλεύη της συμμετρίας». Έτσι περιγράφει ο Μπενίτο Πέρεθ Γαλδός στο μυθιστόρημά του “La de Bringas” το Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης στο οποίο ζει η φιλόδοξη Ροσαλία Πιπαόν (κυρία Μπρινγκάς) με τον σύζυγό της Φρανθίσκο.

Πίσω από τις μεγάλες αίθουσες, τους πολυελαίους και τα βασιλικά διαμερίσματα, υπήρχε μια άλλη Μαδρίτη. Ένας ολόκληρος κόσμος ζούσε στο Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης, δημιουργώντας ένας χωριό που στην «ακμή» του έφτασε να φιλοξενεί 500 ανθρώπους.

Άνθρωποι που μαγείρευαν, καθάριζαν, έραβαν, δίδασκαν, φρόντιζαν, επισκεύαζαν και υπηρετούσαν τη βασιλική οικογένεια, ενώ παράλληλα προσπαθούσαν να χτίσουν τη δική τους ζωή.

Ένα «χωριό» στο Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης

Στους διαδρόμους και στα δωμάτια του παλατιού δεν αντηχούσαν μόνο τα βήματα των βασιλιάδων και των αυλικών. Ακούγονταν και οι καθημερινές αγωνίες εκείνων που κατοικούσαν κάτω από την ίδια στέγη: οι καθυστερημένοι μισθοί, η αναζήτηση ενός δωματίου, η εκπαίδευση των παιδιών, η ανάγκη για γιατρό, αλλά και τα πιο απλά, ανθρώπινα παράπονα όπως η αγωνία ενός νεαρού που ήθελε να επιστρέφει στο σπίτι λίγο αργότερα τα βράδια.

Photo Credits: AP Photo/Bernat Armangue

Ο δημοσιογράφος Manuel Morales και η EL PAÍS απέκτησαν πρόσβαση στα έγγραφα, τα σχέδια και τις επιστολές που φυλάσσονται στο Γενικό Αρχείο του Παλατιού και αποκαλύπτουν πώς ήταν η ζωή τους στη βασιλική κατοικία, από τα μέσα του 18ου αιώνα, όταν ανεγέρθηκε το παλάτι, έως το τέλος της δικτατορίας του Φράνκο, όταν έφυγαν και οι τελευταίοι κάτοικοί του.

«Στα δύο υπόγεια βρίσκονταν τα εργαστήρια, οι χώροι που σχετίζονταν με την προετοιμασία του φαγητού, καθώς και εκείνοι που αφορούσαν τα έπιπλα και την ταπετσαρία. Το ισόγειο προοριζόταν για τα υπουργεία, στον κύριο όροφο κατοικούσαν οι βασιλείς και οι δύο τελευταίοι όροφοι ήταν οι κατοικίες των υπηρετών», προσθέτει ο Sancho.

Το δωμάτιο της υπηρέτριας Αντόνια

Οι κατοικίες διέφεραν σημαντικά μεταξύ τους: για παράδειγμα, άλλα ήταν τα διαμερίσματα των ευγενών γυναικών που φρόντιζαν τις γυναίκες της βασιλικής οικογένειας και άλλα τα δωμάτια των υπηρετών που ήταν υπεύθυνοι για τον καθαρισμό των αποχωρητηρίων.

Ωστόσο, μπορεί κανείς να φανταστεί την κίνηση που θα επικρατούσε σε ένα κτίριο με 65 σκάλες, παρότι κάθε εργαζόμενος είχε συγκεκριμένες σκάλες από τις οποίες μπορούσε να ανεβαίνει και να κατεβαίνει. «Υπήρχε μια κύρια σκάλα αποκλειστικά για τον βασιλιά».

Δεν μπορούσαν όλοι οι εργαζόμενοι του Βασιλικού Παλατιού να κατοικούν εκεί, καθώς τα δωμάτια ήταν λίγα και ιδιαίτερα περιζήτητα. Η επιστολή του 60χρονου Ραφαέλ Ρουίς, υπηρέτη των βασιλικών διαμερισμάτων επί βασιλείας του Αλφόνσου ΙΓ΄, καταδεικνύει το πρόβλημα.

Άποψη του ιδιωτικού δωματίου του βασιλιά στο Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης, στις 27 Ιανουαρίου 1946. Photo Credits: AP Photo/Peter J Carroll

Ο Ρουίς, ο οποίος δήλωνε ότι ήταν «υπάλληλος στο Βασιλικό Παλάτι επί 41 χρόνια», κατοικούσε στη λαϊκή συνοικία Προσπεριδάδ της Μαδρίτης.

Στις 8 Ιουλίου 1930 έγραψε στον γενικό επιθεωρητή του παλατιού: «Ζώντας στα περίχωρα, μακριά από την εκπαίδευση που θα μπορούσαν να λάβουν τα παιδιά μου, και συχνά στερούμενος ιατρικής περίθαλψης, παρακαλώ με σεβασμό να μου παραχωρηθεί το δωμάτιο που άφησε κενό η υπηρέτρια Αντόνια, η οποία υπηρετούσε τη Βασίλισσα Μαρία Χριστίνα».

Ο υποδιευθυντής του Γενικού Αρχείου του Παλατιού,Javier Fernández, παρουσιάζει και άλλα έγγραφα που αποκαλύπτουν μια άγνωστη πτυχή της ισπανικής μοναρχίας που κατοικούσε στο Βασιλικό Παλάτι.

Άποψη της αίθουσας του υπουργικού συμβουλίου στο Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης, στις 27 Ιανουαρίου 1946, όπου συζητούνταν κρατικές υποθέσεις. Photo Credits: AP/Peter J. Carroll

«Αυτό το έγγραφο κατέγραφε όλους τους ανθρώπους που κατοικούσαν στο παλάτι, ξεκινώντας από τον βασιλιά. Ιερείς, γιατροί, ο αρχιθαλαμηπόλος, οι υπεύθυνοι για τα γλυκά και τα τρόφιμα, οι παιδαγωγοί…», εξηγεί ο Fernández ανοίγοντας το Μητρώο του Βασιλικού Παρεκκλησίου του Παλατιού, από την περίοδο της βασιλείας του Καρόλου Γ΄ (1759-1788).

Στις κατοικίες αυτές γίνονταν συνεχώς εργασίες. «Εκείνες που καταλαμβάνονταν από υψηλόβαθμους υπαλλήλους υφίσταντο συνεχείς αλλαγές: έφτιαχναν χωρίσματα ή γκρέμιζαν τοίχους. Εξαρτιόταν επίσης από το πόσα άτομα κατοικούσαν σε κάθε μία», εξηγεί ο José Luis Sancho.

Ορισμένες κατοικίες διατηρούν ακόμη τη δομή τους από τον 18ο αιώνα, παρότι σήμερα χρησιμοποιούνται ως γραφεία ή χώροι εργασίας: ένας προθάλαμος με την κουζίνα δίπλα, ένα σαλόνι, το γραφείο όπου δέχονταν τους επισκέπτες και η κρεβατοκάμαρα.

Καθυστερήσεις στους μισθούς και παροχές

Τα έγγραφα αποκαλύπτουν ότι οι εργαζόμενοι συχνά διαμαρτύρονταν επειδή πληρώνονταν καθυστερημένα. «Ό,τι αφορά στο παλάτι, ως γνωστόν, προχωρά αργά». Οι εργαζόμενοι στο παλάτι είχαν μια σταθερή θέση εργασίας αλλά ήταν πολλές οι φορές που ο μισθός δεν ερχόταν στην ώρα του.

Την ίδια στιγμή, είχαν εξασφαλισμένη πρόσβαση σε γιατρό, χειρουργό και φαρμακείο, καθώς και σε νερό και καυσόξυλα, τα οποία μεταφέρονταν από το δάσος του Ελ Πάρδο.

Άποψη της αίθουσας του θρόνου. Διακρίνεται ο θρόνος, πλαισιωμένος από επίχρυσα αγάλματα λιονταριών. Photo Credits: AP/Peter J. Carroll

Η Ασουνσιόν Μαρτίν ντε Μαρτίνεθ απευθυνόταν στον δούκα του Μιράντα, στον οποίο είχε ήδη εξηγήσει την «οικονομική κρίση» που αντιμετώπιζε η οικογένειά της. Η κατάσταση, όπως έγραφε, ήταν «σήμερα ακόμη δυσκολότερη, επειδή ο γιος μου φοιτά στη δεύτερη χρονιά εσωτερικού σχολείου».
«Έχοντας πληροφορηθεί ότι έχουν μείνει ακατοίκητα κάποια δωμάτια από εκείνα που προορίζονται για τους υπαλλήλους […] εμπιστεύομαι τα χριστιανικά και φιλάνθρωπα αισθήματά σας και ελπίζω ότι θα εξετάσετε ευνοϊκά το αίτημά μου», έγραφε.

Παρόμοια ήταν και η περίπτωση του θυρωρού του Βασιλικού Αρχείου, Λουίς Αλκαλά Τρίγο, τον Φεβρουάριο του 1929. Η απάντηση, ωστόσο, δεν άφηνε πολλά περιθώρια αισιοδοξίας:

«Καθώς ο κατάλογος των αιτημάτων είναι ατελείωτος, θα χρειαστεί κάποιο χρονικό διάστημα μέχρι να επιτύχετε την επιθυμία σας».

Μια ιδιαίτερη πτυχή της ζωής των εργαζομένων στο παλάτι ήταν ότι από την αρχή είχαν δημιουργηθεί αίθουσες διδασκαλίας για τα παιδιά τους. Από την εποχή της βασίλισσας Ισαβέλλας Β΄ (1833-1868) σώζεται ένα έγγραφο με κατάλογο μαθητών, όπου αναφέρονται τόσο τα επαγγέλματα των γονιών τους όσο και οι βαθμοί των παιδιών σε κάθε μάθημα.

Τα μαθήματα περιλάμβαναν καλλιγραφία, ορθολογία —δηλαδή σωστή προφορά—, γραμματική, αριθμητική, γραφή, κέντημα για τα κορίτσια, αγωγή του πολίτη και θρησκευτική διδασκαλία.

Οι νέοι, το σινεμά και η κλειστή πύλη

Οι νέοι που ζούσαν σε αυτόν τον ιδιαίτερο κόσμο είχαν κι εκείνοι τις δικές τους έγνοιες, παρόμοιες με τις σημερινές. Για παράδειγμα, έπρεπε να επιστρέφουν στο σπίτι νωρίτερα απ’ όσο θα ήθελαν όταν έβγαιναν για διασκέδαση.

Μια δακτυλογραφημένη επιστολή του 1924, από έναν νεαρό που προτιμούσε να μην αποκαλύψει το όνομά του ώστε «η τόλμη του να μην φτάσει στα αυτιά» του πατέρα του, ο οποίος υπηρετούσε στο παλάτι, περιέγραφε στον ιδιαίτερο γραμματέα του βασιλιά Αλφόνσου ΙΓ΄ τα προβλήματα που αντιμετώπιζε ο ίδιος και οι φίλοι του επειδή η πύλη του παλατιού έκλεινε στη μία μετά τα μεσάνυχτα.

Καλεσμένοι χαιρετούν την τότε πριγκίπισσα της Ισπανίας Λετίθια, τον τότε διάδοχο του ισπανικού θρόνου Φελίπε, τη βασίλισσα Σοφία και τον Χουάν Κάρλος, στην αίθουσα του θρόνου στις 9 Ιουνίου 2014. (Photo Credits: AP/Daniel Ochoa de Olza, pool.

«Αν βλέπατε πόσο φρικτό είναι να ακούμε τους φίλους μας να μιλούν για το ότι πηγαίνουν σε θέατρο ή κινηματογράφο ή να ακούμε τις διηγήσεις τους και εμείς να μην μπορούμε να πηγαίνουμε ούτε να έχουμε την ελπίδα ότι θα πάμε», έγραφε.

«Τον χειμώνα οι παραστάσεις αρχίζουν στις δέκα […] Το καλοκαίρι καθυστερούν ακόμη περισσότερο και είναι απελπιστικό να κοιτάζει κανείς το ρολόι και να πρέπει να φύγει πριν τελειώσουν».

Και πρόσθετε: «Αν δεν έρθει το τραμ ή δεν βρεθεί ταξί, κινδυνεύει κανείς να βρει την πόρτα κλειστή και να μείνει έξω από το σπίτι. Εσείς που είστε τόσο καλός και απολαμβάνετε τη συμπάθεια της Αυτού Μεγαλειότητας, θα σας ήμασταν ειλικρινά ευγνώμονες αν υποδεικνύατε στην Αυτού Μεγαλειότητα αυτές τις σκέψεις και η Αυτού Μεγαλειότητα, που κάνει τόσες καλές πράξεις, θα κατανοήσει τις επιθυμίες μας».

Η επιστολή κατέληγε μια με πρόταση: το καλοκαίρι, όταν η βασιλική οικογένεια απουσιάζει, να καθυστερεί κατά μία ώρα το κλείσιμο της πύλης ή να δίνονται στη φρουρά κωδικοί ώστε οι κάτοικοι να μπορούν να επιστρέφουν μετά την επίσημη ώρα.

Το τέλος της ζωής μέσα στο παλάτι

Κατά της διάρκεια της Δεύτερης Ισπανικής Δημοκρατίας, το 1931, «οι εργαζόμενοι εκδιώχθηκαν, με εξαίρεση τους θυρωρούς, στους οποίους ανατέθηκαν νέα καθήκοντα», εξηγεί ο Sancho.

Τότε οι κατοικίες άρχισαν να ενοικιάζονται στο ευρύ κοινό και το παλάτι μετατράπηκε σε μουσείο.

Photo Credits: AP Photo/Francisco Seco, Pool

«Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι κατά τη διάρκεια της Δημοκρατίας τα έσοδα από αυτά τα ενοίκια ήταν μεγαλύτερα από τα έσοδα από τα εισιτήρια του μουσείου», προσθέτει.

Χρονολόγιο

9ος αιώνας: Ένα παλιό μαυριτανικό φρούριο χτίστηκε στον χώρο όπου βρίσκεται σήμερα το Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης, τον 9ο αιώνα. Οι Μαυριτανοί κατείχαν την Ισπανία κατά τον Μεσαίωνα και το φρούριο ήταν ζωτικής σημασίας για την άμυνα της παλιάς αραβικής ακρόπολης.

15ος αιώνας: Το φρούριο άρχισε να αποκτά ιδιαίτερη σημασία από τα τέλη του 15ου αιώνα, καθώς εντάχθηκε στην άμυνα της πόλης και έγινε έδρα της βασιλικής αυλής.

1734: Το 1734 σηματοδότησε το τέλος του φρουρίου.

1738: Ο βασιλιάς Φίλιππος Ε΄ διέταξε την κατασκευή ενός νέου παλατιού στο ίδιο σημείο όπου βρισκόταν κάποτε το φρούριο.

1760: Ο Φιλίππο Τζουβάρα ήταν ο κύριος αρχιτέκτονας. Εμπνεύστηκε από τον Ιταλό αρχιτέκτονα Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι και τα γαλλικά μπαρόκ παλάτια. Ωστόσο, πέθανε πριν ξεκινήσει η κατασκευή και τη διαδικασία σχεδιασμού ανέλαβε ο αρχιτέκτονας Τζιαμπατίστα Σακέτι.

Εκείνος σχεδίασε ένα μπαρόκ κτίριο, ενώ ο Φραντσέσκο Σαμπατίνι εντάχθηκε στο έργο το 1760, προκειμένου να επεκτείνει το κτίριο και να προσθέσει στοιχεία νεοκλασικού ύφους.

Το αρχικό σχέδιο εκπονήθηκε υπό την επίβλεψη του Φιλίππο Τζουβάρα, ο οποίος έπρεπε να διασφαλίσει ότι το κτίριο θα ήταν αρκετά ευρύχωρο ώστε να στεγάσει τους 3.000 αυλικούς του Φιλίππου Ε΄. Ο Τζουβάρα ήθελε το παλάτι να έχει σχεδόν τετραπλάσιο μέγεθος από το σημερινό κτίριο.

Ωστόσο, μετά τον θάνατό του, τα σχέδια περιορίστηκαν σημαντικά.

1764: Μετά από 18 χρόνια εντατικής εργασίας αρχιτεκτόνων, μηχανικών και αμέτρητων εργατών, το Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης ολοκληρώθηκε το 1764.

1973: Στο παλάτι έγιναν μικρές αισθητικές αλλαγές, μεταξύ των οποίων η προσθήκη του βασιλικού εθνόσημου και αγγέλων.

Photo Credits: AP Photo/AP Photo/Daniel Ochoa de Olza

Το Βασιλικό Παλάτι της Μαδρίτης έχει έκταση 135.000 τετραγωνικά μέτρα και διαθέτει 3.418 δωμάτια. Είναι το μεγαλύτερο παλάτι στην Ευρώπη όσον αφορά στην έκταση, οι επισκέπτες όμως μπορούν να περιηγηθούν περίπου μόνο στο 10% των δωματίων του.

Τυπικά παραμένει η επίσημη κατοικία της ισπανικής βασιλικής οικογένειας. Μόνο που από τον καιρό του Χουάν Κάρλος ακόμα, κανείς δεν ήθελε να μένει εκεί. Ο σημερινός βασιλιάς και η βασίλισσα ζουν με τις κόρες τους, Λεονόρ και Σοφία, στο παλάτι της Zarzuela, λίγο έξω από την πόλη.

Το παλάτι χρησιμοποιείται σήμερα για τελετουργικούς σκοπούς. Για να συντηρηθεί χρειάζεται να δουλεύουν καθημερινά πάνω από 1.300 άνθρωποι.