Οικοκτονία στο Ιράν - Η τοξική κληρονομιά των αμερικανικών πολέμων

της Άσλεϊ Γκέιτ | The Intercept

Ο Εσμαΐλ Μπαγαεΐ, εκπρόσωπος του υπουργείου Εξωτερικών του Ιράν, προειδοποίησε πρόσφατα για την αυξανόμενη περιβαλλοντική ζημιά που προκαλεί ο αμερικανικός πόλεμος, εφιστώντας την προσοχή στη ρύπανση από πετρέλαιο στον Περσικό Κόλπο, η οποία έχει αρχίσει να ξεβράζεται στις ιρανικές ακτές. «Το περιστατικό αυτό είναι ένα μόνο ορατό παράδειγμα της εκτεταμένης ρύπανσης, που έχει υποβαθμίσει τα νερά του Περσικού Κόλπου και της Θάλασσας του Ομάν», έγραψε στο X.

«Ποιος φέρει την ευθύνη για την αποκατάσταση αυτών των ζημιών; Τα κράτη που καταναλώνουν τη φθηνή ενέργεια που εξάγεται από την περιοχή μας; Οι ασφαλιστικές εταιρείες της ναυτιλίας; Ή οι επιτιθέμενοι και οι εταίροι τους, που έχουν μετατρέψει τον Περσικό Κόλπο και τη Θάλασσα του Ομάν σε θέατρο στρατιωτικών επιχειρήσεων και πεδίο δοκιμών εξαιρετικά καταστροφικών οπλικών συστημάτων;»

Παράλληλα με τον θάνατο και την καταστροφή που έχουν αφήσει πίσω τους δεκάδες χιλιάδες Ιρανούς νεκρούς ή τραυματίες, ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ έχει προκαλέσει τεράστια περιβαλλοντική καταστροφή. Ήδη μέχρι τον Μάρτιο, οι επιθέσεις είχαν οδηγήσει σε περισσότερα από 300 περιστατικά δυνητικής περιβαλλοντικής βλάβης σε 12 χώρες της περιοχής, σύμφωνα με έκθεση του Παρατηρητηρίου Συγκρούσεων και Περιβάλλοντος.

Η έκθεση σε αυτές τις τοξικές ουσίες απειλεί όχι μόνο τα σημερινά θύματα του πολέμου, αλλά και τις μελλοντικές γενιές, οι οποίες θα κληθούν να αντιμετωπίσουν τις αλυσιδωτές συνέπειες. Η συνεχιζόμενη διακοπή πρόσβασης σε δορυφορικά δεδομένα έχει δυσχεράνει το έργο όσων παρακολουθούν την περιβαλλοντική καταστροφή.

Μεγάλες εμπορικές εταιρείες δορυφορικών υπηρεσιών έχουν περιορίσει ή καθυστερήσει τη δημοσίευση δεδομένων τους για τη Μέση Ανατολή, κατόπιν αιτήματος της αμερικανικής κυβέρνησης. Το συνεχιζόμενο αυτό «δορυφορικό μπλακάουτ» – που πιθανότατα αποσκοπεί στην απόκρυψη της πραγματικής έκτασης των ζημιών, που έχουν υποστεί αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε ολόκληρη την περιοχή – έχει ταυτόχρονα δυσχεράνει το έργο όσων καταγράφουν την περιβαλλοντική καταστροφή που συνοδεύει τη σύγκρουση από τότε που άρχισε, τον Φεβρουάριο.

Ακόμη και με τα περιορισμένα διαθέσιμα δεδομένα, το Παρατηρητήριο Συγκρούσεων και Περιβάλλοντος έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι «όλες οι πλευρές της σύγκρουσης» φαίνεται να έχουν στοχοποιήσει «εγκαταστάσεις υψηλού περιβαλλοντικού κινδύνου», μεταξύ των οποίων πετρελαϊκές υποδομές και μονάδες αφαλάτωσης νερού.

Οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι που συνεπάγεται η προσβολή αυτών των στόχων είναι τεράστιοι. Οι κατεστραμμένες μονάδες αφαλάτωσης θέτουν σε κίνδυνο την υδροδότηση των αμάχων και διοχετεύουν στις γειτονικές χερσαίες και θαλάσσιες περιοχές επικίνδυνες χημικές ουσίες, όπως θειικό οξύ. Οι βομβαρδισμένες υποδομές γεμίζουν τους δρόμους των πόλεων με μπάζα και σκόνη που περιέχουν αμίαντο, αυξάνοντας τον κίνδυνο αναπνευστικών ασθενειών και καρκίνου για τους πληθυσμούς που εκτίθενται σε αυτά. Οι κατεστραμμένες εγκαταστάσεις οπλικών συστημάτων ρυπαίνουν τις γύρω περιοχές με εκρηκτικές ύλες, εξαιρετικά τοξικά υγρά προωθητικά καύσιμα και βαρέα μέταλλα.

Και η στοχοποίηση πυρηνικών εγκαταστάσεων ενέχει τον κίνδυνο έκθεσης σε ακτινοβολία ή, ακόμη χειρότερα, μιας ανεξέλεγκτης πυρηνικής καταστροφής, όπως η τήξη πυρηνικού αντιδραστήρα. Οι υποδομές ορυκτών καυσίμων έχουν επίσης παραμείνει βασικός στρατιωτικός στόχος για όλες τις εμπόλεμες πλευρές. Ισραηλινά πλήγματα σε περισσότερες από δύο δωδεκάδες ιρανικές πετρελαϊκές εγκαταστάσεις στις αρχές Μαρτίου τύλιξαν την Τεχεράνη σε νέφος τοξικού καπνού, από το οποίο έπεσε πάνω στους εννέα εκατομμύρια κατοίκους της πόλης «μαύρη βροχή», με μαύρο άνθρακα και θειικό οξύ.

Επιθέσεις εναντίον πετρελαιοφόρων και άλλων εμπορικών πλοίων έχουν προκαλέσει διαρροές πετρελαίου και καυσίμων σε πολλές θαλάσσιες περιοχές: από το αιγυπτιακό λιμάνι της Νταμιέτας, όπου το Ιράν έπληξε δύο πλοία μεταφοράς υγροποιημένου φυσικού αερίου, μέχρι τις ακτές της Σρι Λάνκα, όπου οι ΗΠΑ βύθισαν μια ιρανική φρεγάτα. Και αυτού του είδους η περιβαλλοντική καταστροφή είναι πιθανό να εντείνεται όσο η σύγκρουση εξακολουθεί να αναζωπυρώνεται κατά διαστήματα.

Οι ΗΠΑ έχουν μακρά ιστορία πολέμων που αφήνουν πίσω τους βαθιές περιβαλλοντικές πληγές. Επί δεκαετίες, Αμερικανοί στρατιώτες έχουν πληρώσει το τίμημα μέσω της έκθεσής τους σε τοξικές ουσίες. Σε αυτές περιλαμβάνονται αποφυλλωτικά γεωργικά σκευάσματα όπως ο Πορτοκαλί Παράγοντας* (Agent Orange), ένα ζιζανιοκτόνο που οι ΗΠΑ ψέκαζαν σε τεράστιες εκτάσεις της Νοτιοανατολικής Ασίας τις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Ο καπνός από τις πυρκαγιές πετρελαϊκών εγκαταστάσεων που κάλυπταν το τοπίο μέσα και γύρω από το Ιράκ κατά τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991, καθώς και οι λάκκοι ανοικτής καύσης απορριμμάτων στις στρατιωτικές βάσεις των μετά την 11η Σεπτεμβρίου «αιώνιων πολέμων».

Ο νόμος PACT Act του 2022 διεύρυνε την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη για εκατομμύρια βετεράνους, που υπηρέτησαν από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα έως σήμερα και οι οποίοι πλέον υποφέρουν από ένα ευρύ φάσμα παθήσεων που συνδέονται με τέτοιου είδους εκθέσεις κατά τη διάρκεια πολέμων, μεταξύ των οποίων καρκίνος, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια και προβλήματα αναπαραγωγικής υγείας, τα οποία πιθανότατα προκλήθηκαν ή επιδεινώθηκαν λόγω της θητείας του;.

Τα προβλήματα υγείας των Αμερικανών βετεράνων συχνά αντικατοπτρίζουν εκείνα των τοπικών πληθυσμών στις εμπόλεμες ζώνες, καθώς και οι δύο ομάδες εκτίθενται στις ίδιες τοξικές ουσίες. Όπως Αμερικανοί στρατιώτες επέστρεψαν από το Ιράκ παρουσιάζοντας υψηλότερα ποσοστά ασθενειών, όπως καρκίνους του ουροποιητικού συστήματος και του αίματος, έτσι και γιατροί στην ιρακινή πόλη Φαλούτζα ανέφεραν αυξημένα ποσοστά συγγενών ανωμαλιών και αποβολών στον τοπικό πληθυσμό.

Η Φαλούτζα προσφέρει μια εικόνα των περιβαλλοντικών συνεπειών που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν οι κάτοικοι του γειτονικού Ιράν τα επόμενα χρόνια. Περισσότερο από το μισό της Φαλούτζα ισοπεδώθηκε κατά τη διάρκεια πολιορκίας της πόλης υπό την ηγεσία των Αμερικανών Πεζοναυτών το 2004. Νοσοκομεία, συστήματα ύδρευσης και ηλεκτρικά δίκτυα καταστράφηκαν.

Ένα παρόμοιο κύμα καταστροφής συνόδευσε την κατάληψη της πόλης από το Ισλαμικό Κράτος το 2014. Στη συνέχεια, η Φαλούτζα πολιορκήθηκε και βομβαρδίστηκε σφοδρά το 2016, κατά τη διάρκεια της αμερικανοϊρακινής στρατιωτικής επιχείρησης για την ανακατάληψή της.

Οι Ιρακινοί κάτοικοι της Φαλούτζα εγκατέλειψαν μαζικά την πόλη τόσο το 2004 όσο και το 2014. Όσοι επέστρεψαν αντίκρισαν κατεστραμμένα σπίτια, κρατήρες από βόμβες, διαρροές χημικών ουσιών και κατοικίες με τοίχους καλυμμένους από στάχτη και γεμάτους τρύπες από σφαίρες. Από το 2004, η Φαλούτζα έχει καταγράψει δωδεκαπλάσια αύξηση στα ποσοστά παιδικού καρκίνου, καθώς και ανάλογες αυξήσεις σε καρκίνους που εμφανίζονται σε νεαρή ηλικία και σε αναπνευστικές παθήσεις, σύμφωνα με μελέτη στην οποία συμμετείχαν ως συν-συγγραφείς τοπικοί γιατροί. Τα αυξημένα ποσοστά αποβολών και θανατηφόρων συγγενών ανωμαλιών που ακολούθησαν την αρχική αμερικανική εισβολή δεν έχουν ποτέ υποχωρήσει.

Οι αναφορές για αυτές τις δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία από γιατρούς του Νοσοκομείου Γυναικών και Παίδων της Φαλούτζα οδήγησαν στη δημιουργία μιας διεπιστημονικής μελέτης, υπό την καθοδήγηση ερευνητών από το Πανεπιστήμιο Περντιού στις ΗΠΑ και το Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ στη Βρετανία, η οποία παρακολούθησε τις διαγενεακές επιπτώσεις στην υγεία από την έκθεση σε βαρέα μέταλλα.

Πυρομαχικά απεμπλουτισμένου ουρανίου – τα οποία θρυμματίζονται και αναφλέγονται κατά την πρόσκρουση, γεγονός που τους επιτρέπει να διαπερνούν βαριά θωράκιση- χρησιμοποιούνται από τις ΗΠΑ σε πολεμικές επιχειρήσεις ήδη από τον Πόλεμο του Κόλπου. Τα χρησιμοποιημένα βλήματα απελευθερώνουν στη συνέχεια σωματίδια ραδιενεργού ουρανίου και άλλων βαρέων μετάλλων, όπως το τιτάνιο, στο έδαφος, στο νερό και στον αέρα της γύρω περιοχής. Ως αποτέλεσμα, οι περιοχές της Φαλούτζα που είχαν βομβαρδιστεί εντονότερα παρουσίαζαν μεγαλύτερη συγκέντρωση βαρέων μετάλλων στο έδαφος.

Όσοι επέστρεψαν στην πόλη μετά τις μάχες, ξανάχτισαν τα σπίτια τους, καλλιέργησαν ξανά μολυσμένες γεωργικές εκτάσεις και έπιναν ή πλένονταν με το τοπικό νερό, φέρουν σήμερα υψηλότερα επίπεδα ακτινοβολίας και βαρέων μετάλλων στον οργανισμό τους. Πράγματι, ουράνιο εντοπίστηκε στα οστά του ενός τρίτου των συμμετεχόντων στη μελέτη — όλοι τους ήταν παιδιά κατά την πολιορκία του 2004. Τα επίπεδα ήταν περίπου 300 φορές υψηλότερα από εκείνα συνομηλίκων της ίδιας γενιάς στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Το ουράνιο, πέρα από την υψηλή τοξικότητά του, αποτελεί συχνά και δείκτη έκθεσης σε άλλα βαρέα μέταλλα, όπως ο μόλυβδος, το αρσενικό και ο υδράργυρος, ουσίες που είναι γνωστό ότι μπορούν να προκαλέσουν βλάβες σχεδόν σε κάθε όργανο του ανθρώπινου σώματος.

Σήμερα, οι οικογένειες στη Φαλούτζα εξακολουθούν να πλήττονται από αυξημένα ποσοστά αποβολών και θανατηφόρων συγγενών ανωμαλιών. «Ο πόλεμος, από τη φύση του, είναι πάντοτε μια υπόθεση καύσης», εξήγησε η Κάλι Ρουμπάι, πολιτισμική ανθρωπολόγος και επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Περντιού, η οποία ηγήθηκε της μελέτης για τη Φαλούτζα. «Η καύση υλικών που είναι κατά κανόνα τοξικά αναδιανέμει αυτές τις τοξικές ουσίες στον αέρα, στο νερό και στην τροφή των ανθρώπων. Κάθε φορά που κάποιος αναπνέει ό,τι υπάρχει στον αέρα, κληρονομεί τους ρύπους του πολέμου.»

Οι μεταπολεμικές αυξήσεις των συγγενών ανωμαλιών, των αναπνευστικών ασθενειών και των καρκίνων στη Φαλούτζα έχουν πλέον συνδεθεί άμεσα με την έκθεση στα όπλα του πολέμου. Επειδή οι ρύποι που δημιουργεί ο πόλεμος είναι σε μεγάλο βαθμό παρόμοιοι ανεξάρτητα από τον τόπο, οι συνέπειες των ευρημάτων της μελέτης εκτείνονται πολύ πέρα από τη Φαλούτζα.

Στο παράρτημα της μελέτης περιλαμβάνονται, τόσο στα ουκρανικά όσο και στα αραβικά, συστάσεις για όσους επιστρέφουν σε περιοχές που έχουν βομβαρδιστεί. Όταν μίλησα με τη Ρουμπάι τον Μάρτιο – δύο ημέρες αφότου η Τεχεράνη είχε πληγεί από «μαύρη βροχή» – εξέφρασε την ελπίδα ότι τα ευρήματα της μελέτης και οι συστάσεις της προς όσους επιστρέφουν στα σπίτια τους θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα στους ανθρώπους που ζουν κοντά στον Περσικό Κόλπο.

Ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ εναντίον του Ιράν έχει επιδεινώσει ακόμη περισσότερο τις ήδη υφιστάμενες περιβαλλοντικές κρίσεις στη Μέση Ανατολή. Σε αυτές περιλαμβάνεται μια ξηρασία που διαρκεί εδώ και πέντε χρόνια, αποτέλεσμα πολυετούς ανεπαρκούς βροχόπτωσης που συνδέεται με την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή και η οποία συνιστά σοβαρή απειλή για την υδροδότηση της Τεχεράνης.

Τα εύθραυστα οικοσυστήματα των κοραλλιογενών υφάλων και των μαγκρόβιων δασών του Περσικού Κόλπου υφίστανται επίσης εδώ και χρόνια τις συνέπειες της αύξησης της θερμοκρασίας των υδάτων, της έντονης ναυσιπλοΐας και της αυξανόμενης βιομηχανικής ρύπανσης. «Ο αποτελεσματικότερος τρόπος να περιοριστεί η τοξικότητα από βαρέα μέταλλα που προκαλεί ο πόλεμος είναι να μη βομβαρδίζονται οι πόλεις.»

Τα οικοσυστήματα του Περσικού Κόλπου εξακολουθούν να φέρουν τα σημάδια των πετρελαιοκηλίδων που προκάλεσαν οι συγκρούσεις των ΗΠΑ με το Ιράκ κατά τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991. Τώρα, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του Κολεγίου Θαλάσσιας Επιστήμης του Πανεπιστημίου της Νότιας Φλόριντα, οι πετρελαιοκηλίδες στον Κόλπο έχουν αυξηθεί δραματικά από την έναρξη του πολέμου, καλύπτοντας τον Μάρτιο του 2026 έκταση περίπου τετραπλάσια από εκείνη που κάλυπταν έναν χρόνο νωρίτερα.

Παρότι είναι ακόμη πολύ νωρίς για να υπολογιστεί το πλήρες μέγεθος της περιβαλλοντικής βλάβης που έχει προκαλέσει η συνεχιζόμενη σύγκρουση, οι τοξικοί ατμοσφαιρικοί ρύποι, τα εδάφη που έχουν μολυνθεί με βαρέα μέταλλα και οι υδάτινες οδοί που έχουν ποτιστεί με πετρέλαιο θα αποτελούν απειλή για τη ζωή για δεκαετίες.

Όπως καταλήγει η μελέτη της Ρουμπάι: «Ο αποτελεσματικότερος τρόπος να περιοριστεί η τοξικότητα από βαρέα μέταλλα που προκαλεί ο πόλεμος είναι να μη βομβαρδίζονται οι πόλεις.»

Σε μια εποχή κατά την οποία απειλές εναντίον πολιτικών υποδομών διατυπώνονται και διατάσσονται τόσο από πρωθυπουργούς όσο και από προέδρους, δεν μπορεί να αγνοηθεί ούτε ο παράνομος χαρακτήρας αυτών των επιθέσεων ούτε οι σοβαρές οικολογικές συνέπειές τους. Η στοχοποίηση των ενεργειακών υποδομών μιας χώρας, των υδάτινων πόρων της, των γεφυρών και των κατοικιών της αυξάνει την πιθανότητα η χώρα που δέχεται την επίθεση να απαντήσει πλήττοντας αντίστοιχους στόχους. Έτσι, οι άμαχοι τίθενται σε κίνδυνο όχι μόνο στο παρόν αλλά -λόγω της περιβαλλοντικής μόλυνσης- και για τις επόμενες γενιές.

Οι άνθρωποι δεν μπορούν να είναι υγιείς όταν ζουν πάνω σε άρρωστη γη.

Η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού – η οποία εργάζεται για την τήρηση του δικαίου του πολέμου – έχει επανειλημμένα επιβεβαιώσει ότι το ίδιο το περιβάλλον αποτελεί πολιτικό αντικείμενο και πρέπει να προστατεύεται. Σύμφωνα με το Καταστατικό της Ρώμης του 1998, με το οποίο ιδρύθηκε το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, η πρόκληση δυσανάλογης, εκτεταμένης και σοβαρής περιβαλλοντικής καταστροφής μπορεί να συνιστά έγκλημα πολέμου.

Ο πόλεμος στο Ιράν έχει ήδη προκαλέσει παγκόσμια κρίση καυσίμων, έχει απειλήσει μελλοντικές σοδειές και έχει θέσει δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε κίνδυνο πείνας, απειλώντας τόσο τη σημερινή όσο και την επόμενη γενιά. Έχει επίσης εκθέσει αμάχους σε τοξικό καπνό, βροχή μαύρου άνθρακα και άλλους κινδύνους για τη δημόσια υγεία. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να είναι υγιείς όταν ζουν πάνω σε άρρωστη γη.

Ακόμη και όταν θα έχει πέσει η τελευταία βόμβα του πολέμου στο Ιράν, η οικολογική καταστροφή και οι κίνδυνοι για την υγεία θα εξακολουθήσουν να στοιχειώνουν τόσο τους Αμερικανούς στρατιωτικούς όσο και τους κατοίκους των περιοχών που επλήγησαν.

Η Φαλούτζα έχει δείξει ότι, ακόμη και πολύ καιρό αφότου σιγήσουν τα όπλα, τα θύματα του πολέμου εξακολουθούν να υποφέρουν από τις συνέπειες των συγκρούσεων που έχουν, κυριολεκτικά, ποτίσει μέχρι και τα κόκκαλά τους.

* Το Βιετνάμ εκτιμά ότι 400.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν ή υπέστησαν σοβαρές αναπηρίες εξαιτίας των αποφυλλωτικών ουσιών όπως το Agent Orange, 500.000 παιδιά γεννήθηκαν με σοβαρά προβλήματα – από νοητική υστέρηση έως δισχιδή ράχη – ενώ ακόμη δύο εκατομμύρια άνθρωποι εμφάνισαν καρκίνο ή άλλες ασθένειες.

Πηγή: infowar