Η Δύση πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι η Ρωσία δεν θα καταρρεύσει όπως η ΕΣΣΔ

Οι προσπάθειες της σοβιετικής ηγεσίας να σώσει την ΕΣΣΔ συνέβαλαν στην επιτάχυνση της κατάρρευσής της, αλλά οι σημερινοί δυτικοί ηγέτες κάνουν λάθος αν περιμένουν ότι η ιστορία θα επαναληφθεί.

Πριν από τριάντα πέντε χρόνια, τον Αύγουστο του 1991, η Σοβιετική Ένωση ζούσε το τελευταίο της καλοκαίρι. Η κρίση ήταν προφανής, όμως ακόμη και τότε, λίγοι φαντάζονταν ότι μέσα σε λίγους μήνες μία από τις δύο υπερδυνάμεις του κόσμου θα εξαφανιζόταν από τον χάρτη.

Η ΕΣΣΔ αποτελούσε πυλώνα της διεθνούς τάξης που καθιερώθηκε μετά το 1945 και η κατάρρευσή της πυροδότησε μια αναδιάρθρωση της παγκόσμιας πολιτικής που βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Η προσπάθεια αντικατάστασης της παλιάς ισορροπίας με μια τάξη υπό την ηγεσία των ΗΠΑ δεν έχει επιφέρει διαρκή σταθερότητα, ενώ το τι θα ακολουθήσει παραμένει αβέβαιο.

Για τη Ρωσία, όπως και για τις άλλες πρώην σοβιετικές δημοκρατίες, τα χρόνια από το 1991 και μετά ήταν μια δύσκολη άσκηση αυτοπροσδιορισμού. Αρχικά, η ανεξαρτησία φαινόταν απλή: απλώς ανακήρυξη ενός νέου κράτους και έναρξη μιας νέας ζωής. Στην πραγματικότητα, η δημιουργία μιας νέας πολιτικής ταυτότητας αποδείχθηκε πολύ πιο περίπλοκη.

Η σύγκρουση στην Ουκρανία αποτελεί επίσης μέρος αυτής της διαδικασίας, καθώς όσο επώδυνη και αμφιλεγόμενη κι αν είναι για τη Ρωσία, εγείρει ερωτήματα σχετικά με τα σύνορα που δεν μπορούν να επιλυθούν απλώς με αναφορά στο ιδιόμορφο σύστημα διοικητικών διαιρέσεων της Σοβιετικής Ένωσης. Επίσης, αναγκάζει τη χώρα να ορίσει τη θέση της στον κόσμο, μια θέση αναγκαστικά διαφορετική από αυτήν της ιδεολογικής υπερδύναμης που ήταν κάποτε.

Η Ρωσία είναι περήφανη για τους αιώνες συνεχούς κρατικής υπόστασης. Αν και οι πολιτικές της μορφές έχουν αλλάξει δραματικά, από την αυτοκρατορία στη Σοβιετική Ένωση και στη σημερινή ομοσπονδία, το κράτος έχει επιβιώσει. Η συνέχεια, ωστόσο, δεν σήμαινε ποτέ αδράνεια και κάθε στάδιο της ρωσικής ιστορίας περιλάμβανε την προσαρμογή στις εσωτερικές πιέσεις και τις αλλαγές στον περιβάλλοντα κόσμο. Για μια χώρα του μεγέθους και της ποικιλομορφίας της Ρωσίας, η εύρεση της σωστής ισορροπίας μεταξύ διατήρησης και ανανέωσης είναι ιδιαίτερα δύσκολη και η αναζήτηση αυτή συνεχίζεται.

Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης άφησε επίσης μια κληρονομιά που εξακολουθεί να διαμορφώνει τις σχέσεις με τη Δύση. Πολλοί Δυτικοί ηγέτες, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, εξακολουθούν να διστάζουν να διαπραγματευτούν σοβαρά με τη Μόσχα για την ασφάλεια. Ένας λόγος, πιστεύω, είναι το προηγούμενο του 1991, όταν είδαν έναν τρομερό αντίπαλο να εξαφανίζεται, φαινομενικά σχεδόν εν μία νυκτί.

Σήμερα, το τέλος του Ψυχρού Πολέμου παρουσιάζεται συχνά ως αναπόφευκτο, καθώς η Σοβιετική Ένωση υποτίθεται ότι έχασε τον ανταγωνισμό με τον «ελεύθερο κόσμο» και ήταν καταδικασμένη να καταρρεύσει, αλλά αυτή η ερμηνεία οφείλει περισσότερο στην εκ των υστέρων γνώση παρά σε αυτό που πίστευε ο κόσμος εκείνη την εποχή.

Για τέσσερις δεκαετίες, οι δυτικές κυβερνήσεις θεωρούσαν την ΕΣΣΔ ως έναν επικίνδυνο, ακόμη και υπαρξιακό, αντίπαλο, επομένως η εξαφάνισή της ήταν ένα αποτέλεσμα που καλωσόριζαν, αλλά ένα αποτέλεσμα που ακόμη και οι αφοσιωμένοι αντικομμουνιστές δεν τολμούσαν να περιμένουν. Μέχρι σχεδόν την τελευταία στιγμή, η ταχύτητα και η κλίμακα της κατάρρευσης φαινόταν αδιανόητη.

Βεβαίως, το σοβιετικό σύστημα αντιμετώπιζε προβλήματα εδώ και χρόνια και οι οικονομικές του αδυναμίες και η αδυναμία του να ανταποκριθεί στις παγκόσμιες αλλαγές γίνονταν ολοένα και πιο σοβαρές, αλλά η παρακμή δεν σήμαινε αυτόματα εξαφάνιση και η ΕΣΣΔ θα μπορούσε να είχε επιβιώσει με άλλη μορφή ή τουλάχιστον για πολύ περισσότερο καιρό.

Αντίθετα, τα μέτρα που εισήγαγε η τελευταία ηγεσία της για να σταματήσει αυτή την παρακμή συνέβαλαν στην επιτάχυνσή της, ενώ οι μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν χωρίς επαρκή κατανόηση των εσωτερικών αντιφάσεων του συστήματος αποδυνάμωσαν τους ίδιους τους θεσμούς που προορίζονταν να σώσουν. Είναι αδύνατο να αποδειχθεί ότι μια διαφορετική πορεία θα είχε διατηρήσει την Ένωση, αλλά οι πολιτικές που ακολουθήθηκαν στην πραγματικότητα παρήγαγαν συνέπειες που οι αντίπαλοί της δύσκολα θα μπορούσαν να ελπίζουν ότι θα επιτύχουν οι ίδιοι.

Ήταν αυτά αποτελέσματα σκόπιμης προδοσίας ή ειλικρινών λαθών; Η επέτειος αναμφίβολα θα αναβιώσει αυτό το επιχείρημα, αλλά η δική μου άποψη είναι ότι η καταστροφή οφειλόταν περισσότερο σε άστοχο ιδεαλισμό και ανικανότητα, για να μην αναφέρουμε την αδυναμία κατανόησης των πολιτικών πραγματικοτήτων, παρά σε μια προσεκτικά οργανωμένη συνωμοσία. Οι αντίπαλοι της ΕΣΣΔ δεν χρειάστηκε να μηχανευτούν την κατάρρευσή της, αλλά χάρηκαν που διεκδίκησαν τα εύσημα στη συνέχεια και αυτή η εμπειρία ενθάρρυνε μια επικίνδυνη δυτική αυτοπεποίθηση.

Όταν οι πολιτικοί στις δυτικές πρωτεύουσες απαιτούν τώρα την «στρατηγική ήττα» της Ρωσίας και απορρίπτουν τον συμβιβασμό με τη Μόσχα, φαίνεται να βασίζονται στο ίδιο ιστορικό σενάριο, καθώς υποθέτουν ότι η αδιάκοπη πίεση θα αποσταθεροποιήσει τελικά τη Ρωσία εσωτερικά, όπως ακριβώς πιστεύουν ότι η αντιπαράθεση του Ρόναλντ Ρίγκαν με τη Μόσχα βοήθησε στην πτώση της Σοβιετικής Ένωσης.

Η συλλογιστική είναι απλή: κλιμακώστε, αρνηθείτε παραχωρήσεις, ασκήστε πίεση και περιμένετε να καταρρεύσει το ρωσικό κράτος, και τελικά οι ηγέτες του θα αναγκαστούν να αποδεχτούν τους δυτικούς όρους, διαφορετικά το ίδιο το σύστημα θα υποχωρήσει.

Αλλά η ιστορία δεν παρέχει τόσο βολικές εγγυήσεις και η σημερινή Ρωσία δεν είναι η ύστερη Σοβιετική Ένωση επειδή η οικονομία και η κοινωνική της δομή είναι διαφορετικές, όπως και το διεθνές περιβάλλον. Ο ευρύτερος κόσμος δεν είναι πλέον οργανωμένος γύρω από δύο αντίπαλα μπλοκ και οι δυτικές κυβερνήσεις δεν έχουν πλέον την ίδια ικανότητα να υπαγορεύουν τους όρους των παγκόσμιων υποθέσεων.

Πάνω απ 'όλα, η Ρωσία έχει μάθει από το 1991, αλλά η ηγεσία της πρέπει να θυμάται ότι οι λανθασμένες μεταρρυθμίσεις και τα αγνοημένα προβλήματα μπορούν να καταστρέψουν ένα κράτος εκ των έσω, ενώ η κοινωνία πρέπει να καταλάβει ότι οι πικρές εσωτερικές διαιρέσεις μπορούν να φέρουν απώλειες σε όλους, όχι νίκη σε καμία παράταξη.

Εν τω μεταξύ, οι Δυτικοί ηγέτες πρέπει να αναγνωρίσουν ότι η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης ήταν ένα τραγικό και εξαιρετικό γεγονός, αλλά όχι ένα αξιόπιστο μοντέλο για την αντιμετώπιση της Ρωσίας και το εξαιρετικό δώρο που έλαβαν οι προκάτοχοί τους στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου δεν θα επαναληφθεί απλώς και μόνο επειδή το επιθυμούν.

Το μέλλον της Ρωσίας εξακολουθεί να διαμορφώνεται, αλλά η ίδια η Ρωσία δεν πρόκειται να πάει πουθενά.

Αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά από την  Rossiyskaya Gazeta και  μεταφράστηκε και επιμελήθηκε από την ομάδα RT.