Madame Grès - H «βασίλισσα των πτυχώσεων»

Μία από τις σημαντικότερες μορφές της μόδας του 20ού αιώνα τιμάται με ένα μεγάλο αφιέρωμα στο Βερολίνο.

Οι δημιουργίες της χαρακτηρίζονται από εξαιρετική δεξιοτεχνία, γλυπτική αντίληψη του υφάσματος και έντονες επιρροές από τα αρχαία ελληνικά γλυπτά και τους κλασικούς χιτώνες. Οι περίτεχνες πτυχώσεις, οι ασύμμετρες γραμμές και η απόλυτη ακρίβεια στην κατασκευή των φορεμάτων μετατρέπουν το ύφασμα σε μορφή τέχνης, αποδεικνύοντας ότι η υψηλή ραπτική μπορεί να σταθεί ισότιμα δίπλα στη γλυπτική και τη ζωγραφική. Και το όνομα αυτής, Madame Grès. Και όσο και αν το όνομά της παραπέμπει στην Ελλάδα, δεν είχε καμία σχέση με τη χώρα, πέρα από τον θαυμασμό της για τον αρχαίο πολιτισμό της.

Η κατά κόσμον Ζερμέν Εμιλί Κρεμπς (1903-1993) ήταν Γαλλίδα και μάλιστα Παριζιάνα και το ψευδώνυμο που υιοθέτησε δεν ήταν παρά ο αναγραμματισμός του μικρού ονόματος του συζύγου της, του ρώσου ζωγράφου Σερζ Τσερεφκόφ. Με ή χωρίς ελληνική καταγωγή, έγραψε πάντως ιστορία στη μόδα με τις δημιουργίες υψηλής ραπτικής και έμεινε γνωστή ως η «βασίλισσα των πτυχώσεων», καθώς στο επίκεντρο της δουλειάς της βρισκόταν η τεχνική του moulage, δηλαδή η απευθείας διαμόρφωση του υφάσματος πάνω στο σώμα, χωρίς να ακολουθεί συμβατικά πατρόν, για τη δημιουργία εντυπωσιακών πτυχώσεων που απαιτούσαν αμέτρητες ώρες δουλειάς – η ολοκλήρωση ενός μόνο φορέματος μπορούσε να διαρκέσει έως και 300 ώρες! Αναμενόμενα, την προτιμούσαν γυναίκες όπως η Γκρέις Κέλι, η Γκρέτα Γκάρμπο, η Μαρλένε Ντίτριχ ή η δούκισσα του Ουίνδσορ.

Τη θυμόμαστε με αφορμή την έκθεση «Many Shades of Grès: Fashion Becomes Art», που παρουσιάζεται έως τις 11 Οκτωβρίου στο Μουσείο Εφαρμοσμένων Τεχνών του Βερολίνου, στο Kulturforum, και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αφιερώματα στη δουλειά της διάσημης γαλλίδας σχεδιάστριας που έχουν διοργανωθεί ποτέ. Πρόκειται για το πρώτο στον γερμανόφωνο χώρο που εξετάζει τόσο ολοκληρωμένα το έργο της, αναδεικνύοντας όχι μόνο την αισθητική των δημιουργιών της αλλά και τη στενή σχέση της μόδας με τις καλές τέχνες, τη γλυπτική και την αρχιτεκτονική.

Απόψεις της έκθεσης «Many Shades of Grès: Fashion Becomes Art» Photo Staatliche Museen zu Berlin / David von Becker

Κεντρικός άξονας της έκθεσης είναι η συλλογή του ίδιου του βερολινέζικου μουσείου (Kunstgewerbemuseum – KGM, Museum of Applied Arts), η οποία περιλαμβάνει 25 αυθεντικά ρούχα που σχεδίασε η Madame Grès. Παρεμπιπτόντως, η συγκεκριμένη συλλογή θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες παγκοσμίως εκτός Παρισιού, της πόλης δηλαδή όπου η ίδια έζησε και εργάστηκε το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας της. Τα ενδύματα αυτά αποτελούν τη βάση γύρω από την οποία αναπτύσσεται ολόκληρη η έκθεση, προσφέροντας στους επισκέπτες την ευκαιρία να γνωρίσουν από κοντά την εξαιρετική τεχνική και τη μοναδική αισθητική της Madame Grès.

Τα περισσότερα εκθέματα προέρχονται από μια σημαντική αγορά του μουσείου το 2003, όταν ενίσχυσε τη συλλογή του με περίπου 1.500 ενδύματα και αντικείμενα μόδας. Προέρχονταν από τη συλλογή των Ελβετών Μάρτιν Κάμερ και Βόλφγκανγκ Ρουφ, οι οποίοι είχαν αφιερώσει πολλά χρόνια της ζωής τους στη συγκέντρωση σπάνιων δημιουργιών υψηλής ραπτικής. Ανάμεσά τους, βρίσκονταν έργα εμβληματικών οίκων, όπως των Chanel, Balenciaga, Schiaparelli, Lanvin και Balmain, αλλά και εξαιρετικά δείγματα από τις δημιουργίες της Madame Grès.

Πολλά από αυτά τα κομμάτια είχαν ήδη μια ιδιαίτερη διαδρομή, καθώς προέρχονταν είτε από ιδιωτικές συλλογές της Νέας Υόρκης είτε αποκτήθηκαν στη μεγάλη δημοπρασία του 1993 στο Παρίσι, όταν, μετά τον θάνατό της, η κόρη της διέθεσε προς πώληση σημαντικό μέρος του αρχείου του οίκου. Ετσι, κάθε ένδυμα της έκθεσης δεν αποτελεί μόνο δείγμα υψηλής ραπτικής, αλλά κουβαλά και τη δική του ξεχωριστή ιστορία μέχρι να βρει τη θέση του στη συλλογή του μουσείου.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η συνεργασία του μουσείου με το Τμήμα Πολιτισμού και Σχεδιασμού του Πανεπιστημίου Εφαρμοσμένων Επιστημών του Βερολίνου (School of Culture and Design, Hochschule für Technik und Wirtschaft Berlin). Από το καλοκαίρι του 2024, φοιτητές από διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα εργάστηκαν πάνω στο έργο της Madame Grès και δημιούργησαν σύγχρονες προσεγγίσεις εμπνευσμένες από τις τεχνικές και τη φιλοσοφία της, τις χαρακτηριστικές πτυχώσεις και τις περίτεχνες ντραπαριστές φόρμες της. Τα έργα τους παρουσιάζονται δίπλα στα αυθεντικά ενδύματα, δημιουργώντας έναν ενδιαφέροντα διάλογο ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.

Το απατηλό όνειρο της γλυπτικής

Μάλλον δεν εκπλήσσει κανέναν ότι το αρχικό όνειρο της Madame Grès ήταν να γίνει γλύπτρια. Η οικογένειά της δεν ενέκρινε αυτή την επιλογή και έτσι στράφηκε στη μόδα, χωρίς όμως να εγκαταλείψει ποτέ το όνειρό της. Απλώς, αντί να σμιλεύει το μάρμαρο, άρχισε να «σμιλεύει» το ύφασμα, αντιμετωπίζοντας κάθε φόρεμα ως ένα τρισδιάστατο έργο τέχνης που διαμορφωνόταν πάνω στο ανθρώπινο σώμα.

Ξεκίνησε την επαγγελματική της πορεία ως δημιουργός γυναικείων καπέλων και στη συνέχεια εκπαιδεύτηκε στον Maison Premet, έναν από τους σημαντικούς οίκους υψηλής ραπτικής της εποχής, γνωστό για τις εξαιρετικά υψηλές απαιτήσεις του ως προς την αριστοτεχνία. Το 1932 ίδρυσε τον πρώτο της οίκο μόδας με την ονομασία Maison Alix και για περίπου μία δεκαετία σχεδίαζε με το όνομα Alix. Ηδη από εκείνα τα πρώτα χρόνια ανέπτυξε τη χαρακτηριστική αισθητική της, η οποία βασιζόταν στις καθαρές γραμμές, στις περίτεχνες πτυχώσεις και στη βαθιά γνώση της ανθρώπινης ανατομίας.

Η ίδια ήταν εβραϊκής καταγωγής και την περίοδο που η Γαλλία βρισκόταν υπό γερμανική κατοχή αρνήθηκε να σχεδιάσει ρούχα για τις συζύγους γερμανών αξιωματικών. Αντίθετα, συνέχισε να δημιουργεί φορέματα που ενίοτε παρέπεμπαν στα χρώματα της γαλλικής σημαίας, ενώ ένα από τα έργα της έφερε διακριτικά δύο μικρά Αστρα του Δαβίδ ραμμένα στο εσωτερικό του. Οι γερμανικές αρχές έκλεισαν τον οίκο της, επικαλούμενες την υπερβολική χρήση υφάσματος σε περίοδο πολέμου, και η ίδια αναγκάστηκε να εγκαταλείψει προσωρινά το Παρίσι μέχρι την απελευθέρωση της Γαλλίας.

Απόψεις της έκθεσης «Many Shades of Grès: Fashion Becomes Art». Photo Staatliche Museen zu Berlin / David von Becker

Μετά το τέλος του πολέμου επέστρεψε δυναμικά και δημιούργησε τα έργα για τα οποία έμεινε στην Ιστορία. Τα περίφημα αρχαιοπρεπή φορέματά της ανέδειξαν τη γυναικεία σιλουέτα χωρίς υπερβολές, αποδεικνύοντας ότι η πολυτέλεια μπορεί να προκύπτει από την τεχνική, την ποιότητα και την απλότητα και όχι από την υπερβολική διακόσμηση.

Κατά τη δεκαετία του 1950 πειραματίστηκε επίσης με νέες επιρροές, αντλώντας στοιχεία από τα ιαπωνικά κιμονό, τα ινδικά σάρι και τα λατινοαμερικανικά σεράπε, ενώ σχεδίασε και γυναικεία ταγέρ. Παρ’ όλα αυτά, τα βραδινά φορέματα παρέμειναν το σημαντικότερο κομμάτι του έργου της.

Το 1959 κυκλοφόρησε το άρωμα Cabochard, το οποίο έγινε εμπορική επιτυχία και θεωρείται μέχρι σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αρώματα του οίκου της. Το όνομά του σημαίνει «πεισματάρης», αντανακλώντας τον ασυμβίβαστο χαρακτήρα της δημιουργού του. Στη δεκαετία του 1980 παρουσίασε τις πρώτες της συλλογές prêt-à-porter, χωρίς όμως να εγκαταλείψει ποτέ τις αρχές της υψηλής ραπτικής.

Η «Σφίγγα της μόδας»

Η Madame Grès υπήρξε εξαιρετικά εσωστρεφής. Απέφευγε τις δημόσιες εμφανίσεις και τις συνεντεύξεις, πιστεύοντας ότι τα έργα της έπρεπε να μιλούν αντί για την ίδια. Ηταν γνωστή για την αυστηρότητά της, την αφοσίωσή της στη δουλειά και την αδιάκοπη αναζήτηση της τελειότητας.

Βραδινό σύνολο με κεντημένη τουνίκ. Photo Staatliche Museen zu Berlin / Kunstgewerbemuseum / Stephan Klonk

Παρά τη διεθνή της φήμη, τα τελευταία χρόνια της ζωής της ήταν ιδιαίτερα δύσκολα. Εξαιτίας κακών οικονομικών συμφωνιών σχετικά με την εκμετάλλευση του αρώματός της έχασε σχεδόν ολόκληρη την περιουσία που είχε αποκτήσει σε μια καριέρα 60 ετών και έζησε σε συνθήκες οικονομικής δυσχέρειας.

Φίλοι και συνάδελφοί της, όπως ο Ιμπέρ ντε Ζιβανσί, ο Πιερ Καρντέν και ο Ιβ Σεν Λοράν, τη στήριξαν οικονομικά ώστε να συνεχίσει να ζει με αξιοπρέπεια. Πέθανε το 1993, σε ηλικία 89 ετών, όμως ο θάνατός της έγινε γνωστός περισσότερο από έναν χρόνο αργότερα, καθώς η κόρη της,

Αν, κράτησε την είδηση μακριά από τη δημοσιότητα, κληρονομώντας απ’ ό,τι φάνηκε τη μυστικοπάθειά της. Ισως αυτή η τελευταία πράξη σιωπής να ταίριαζε απόλυτα σε μια δημιουργό που επέλεξε σε όλη της τη ζωή να αφήνει τα φορέματά της, και όχι τον εαυτό της, να αφηγούνται την ιστορία της.

INFO

«Many Shades of Grés: Fashion Becomes Art»: Kunstgewerbemuseum, Kulturforum, Βερολίνο, έως τις 11 Οκτωβρίου.