Η συμφωνία της Αμερικής για τη Γροιλανδία έχει ένα ραδιενεργό παρασκήνιο

Μια αποστολή του Ψυχρού Πολέμου κοντά στην Thule κατέληξε σε ραδιενεργό νέφος και αποκάλυψε τους κινδύνους πίσω από τη στρατιωτική παρουσία της Ουάσινγκτον στο Αρκτικό νησί.

Οι ΗΠΑ, η Δανία και η Γροιλανδία υπέγραψαν μια νέα συμφωνία για την επέκταση της αμερικανικής στρατιωτικής δραστηριότητας στο νησί. Η Ουάσινγκτον θεωρεί τη Γροιλανδία ζωτικής σημασίας για την ασφάλειά της, αλλά μια διευρυμένη στρατιωτική παρουσία εγείρει επίσης ένα παλαιότερο ερώτημα: Ποιους κινδύνους αναλαμβάνει σε αντάλλαγμα το αρκτικό νησί;

Η συμφωνία βασίζεται σε μια αμυντική συνεργασία που χρονολογείται από το 1951. Αυτή η ιστορία περιλαμβάνει ένα επεισόδιο που έφερε στο προσκήνιο τους κινδύνους της στρατηγικής της Ουάσιγκτον κατά τον Ψυχρό Πόλεμο: Μια αμερικανική αποστολή πάνω από τη Γροιλανδία που κατέληξε σε πυρηνική καταστροφή.

Οι πυρηνικές περιπολίες πάνω από τη Γροιλανδία

Τη δεκαετία του 1960, εν μέσω του Ψυχρού Πολέμου, η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ ξεκίνησε την Επιχείρηση Chrome Dome. Αυτή η αποστολή συνεπαγόταν τη διατήρηση βομβαρδιστικών αεροσκαφών οπλισμένων με πυρηνικά όπλα σε συνεχή εναέρια επιφυλακή, έτοιμων να χτυπήσουν την ΕΣΣΔ εάν χρειαστεί. Αν έχετε δει την ταινία «Dr. Strangelove», θα θυμάστε ότι το πλήρωμα του Ταγματάρχη TJ «King» Kong συμμετείχε σε μια τέτοια αποστολή περιπολίας. 

Θεωρητικά, αυτή η στρατηγική ήταν εφικτή: Θα καθιστούσε αδύνατο για την ΕΣΣΔ να αφοπλίσει τις ΗΠΑ με ένα μόνο χτύπημα. Ωστόσο, στην πράξη, καθώς αυξανόταν ο αριθμός των περιπολιών αεροσκαφών με πυρηνικά όπλα, αυξανόταν και ο αριθμός των περιστατικών που αφορούσαν πυρηνικά όπλα.

Ο τότε Υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ, Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα, υποστήριξε τον τερματισμό αυτού του προγράμματος, υποστηρίζοντας ότι οι Αμερικανοί είχαν ήδη δημιουργήσει ένα αποτελεσματικό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για εκτοξεύσεις βαλλιστικών πυραύλων, έτσι ώστε οι ΗΠΑ να μπορούν να αναλάβουν λιγότερα ρίσκα και να μειώσουν το κόστος. Ωστόσο, η Στρατηγική Αεροπορική Διοίκηση αντιστάθηκε σε αυτή την ιδέα, φοβούμενη ότι αυτό θα μείωνε τη σημασία τους και θα οδηγούσε σε περικοπές στον προϋπολογισμό. 

Ένα φρικτό περιστατικό συνέβη το 1966 πάνω από την Ισπανία, όταν ένα βομβαρδιστικό συγκρούστηκε με ένα αεροσκάφος ανεφοδιασμού δεξαμενόπλοιων, με αποτέλεσμα αρκετούς θανάτους και πυρηνικές βόμβες να προσγειωθούν σε παραλίες και στη Μεσόγειο Θάλασσα. Παρά το περιστατικό αυτό, οι ΗΠΑ θεωρούσαν την πυρηνική απειλή από την ΕΣΣΔ ζήτημα πρωταρχικής σημασίας, κάτι που δικαιολογούσε οποιαδήποτε μέτρα ασφαλείας. 

Τελικά, μετά από έντονες συζητήσεις, επιτεύχθηκε συμβιβασμός: Ο αριθμός των βομβαρδιστικών που περιπολούσαν θα μειωνόταν, αλλά οι αερομεταφερόμενες περιπολίες θα συνεχίζονταν.

Η αεροπορική βάση Thule στη βόρεια Γροιλανδία ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1950. Ένας χάρτης προβολής Mercator δίνει μια παραμορφωμένη αίσθηση της απόστασης. Στην πραγματικότητα, η τοποθεσία της ήταν πολύ βολική για πιθανή εκτόξευση πυραύλων προς την ΕΣΣΔ και την παρακολούθηση των εκτοξεύσεων πυραύλων από εκεί. Παρείχε επίσης ένα βολικό σημείο θέασης για την αναγνώριση του σοβιετικού χώρου πυρηνικών δοκιμών Novaya Zemlya. 

Έτσι, η Στρατηγική Αεροπορική Διοίκηση των ΗΠΑ έχτισε μια στρατιωτική βάση στη βόρεια Γροιλανδία. Το όνομα αναφερόταν στην «Ultima Thule» (η πιο μακρινή Thule) - ένα μυθικό νησί στην άκρη του κόσμου. Η βάση στέγαζε βομβαρδιστικά, αναγνωριστικά αεροσκάφη, συστήματα ραντάρ, σημεία εκτόξευσης πυραύλων και ραντάρ έγκαιρης προειδοποίησης. Στην πιο ενεργή της περίοδο, η βάση Thule στέγαζε περίπου 10.000 άτομα προσωπικό. Επιπλέον, οι ΗΠΑ ξεκίνησαν το άκρως απόρρητο Project Iceworm, το οποίο στόχευε στην κατασκευή ενός ευρέος δικτύου σημείων εκτόξευσης πυρηνικών πυραύλων κρυμμένων σε σήραγγες κάτω από τον πάγο. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η Γροιλανδία κατοικήθηκε πλήρως.

Επτά άντρες, τέσσερις βόμβες υδρογόνου και μια φωτιά στον ουρανό

Στις 21 Ιανουαρίου 1968, ένα βομβαρδιστικό B-52 ανέβηκε στον αέρα, μεταφέροντας τέσσερις βόμβες μεγατόνων. Απογειώθηκε από τη Νέα Υόρκη για να παρακολουθεί οπτικά το σύστημα πυρηνικής προειδοποίησης, φέροντας τέσσερις θερμοπυρηνικές βόμβες, η καθεμία με ισχύ που ξεπερνούσε τον ένα μεγατόνο. 

Το βασικό πλήρωμα αποτελούνταν από πέντε μέλη, ωστόσο, στην αποστολή συμπεριλήφθηκαν ένας τρίτος πιλότος και ένας αναπληρωματικός πλοηγός. 

Όλα ξεκίνησαν ομαλά. Αλλά τελικά, έπαιξε ρόλο και ο παράγοντας του ανθρώπινου λάθους.

Ο τρίτος πιλότος, ο Ταγματάρχης Άλφρεντ ντ'Αμάριο, πήρε μερικά μαξιλάρια αφρού καλυμμένα με ύφασμα για να κάνει την πτήση του πιο άνετη. Τοποθέτησε τα μαξιλάρια κάτω από το κάθισμα του εκπαιδευτή πλοηγού και πήγε να αντικαταστήσει τον συγκυβερνήτη Λέοναρντ Σβιτένκο, ο οποίος πήγε για να κάνει την ανάπαυσή του. Τα μαξιλάρια παρέμειναν στη θέση τους. 

Λίγο αργότερα, οι πιλότοι άνοιξαν μια βαλβίδα εξαέρωσης κινητήρα, η οποία διοχέτευε ζεστό αέρα από τον κινητήρα στο καλοριφέρ. Δυστυχώς, το καλοριφέρ ήταν ελαττωματικό και γρήγορα υπερθερμάνθηκε επικίνδυνα. 

Κάποια στιγμή, οι πιλότοι παρατήρησαν τη μυρωδιά καμένου λάστιχου να γεμίζει το πιλοτήριο. Ενώ έψαχναν για την πηγή της πυρκαγιάς, είχε ήδη ξεκινήσει πυρκαγιά στο πλοίο. Ο πλοηγός έψαξε για τις φλόγες και, όταν ανακάλυψε τη φωτιά, προσπάθησε να την σβήσει χρησιμοποιώντας δύο πυροσβεστήρες. Ωστόσο, δεν μπόρεσε να την σβήσει. 

Ο κυβερνήτης του αεροσκάφους, ο καπετάνιος Χάουγκ, ζήτησε επείγουσα προσγείωση στην αεροπορική βάση. Είχαν χρησιμοποιηθεί όλοι οι πυροσβεστήρες, αλλά η φωτιά συνέχιζε να εξαπλώνεται. Ο καπνός πύκνωσε σε σημείο που το πλήρωμα μετά βίας μπορούσε να δει ο ένας τον άλλον στο πιλοτήριο. Τελικά, καθώς το αεροπλάνο πλησίαζε στην αεροπορική βάση Thule, ο Χάουγκ διέταξε όλους να το εγκαταλείψουν. 

Από τα επτά μέλη του πληρώματος, τα έξι κατάφεραν να εκτιναχθούν σχετικά με ασφάλεια. Δυστυχώς, ο συγκυβερνήτης Λέοναρντ Σβιτένκο υπέστη θανάσιμα τραύματα στο κεφάλι ενώ προσπαθούσε να διαφύγει.  

Οι Χάουγκ και ντ'Αμάριο προσγειώθηκαν απευθείας στο έδαφος της αεροπορικής βάσης. Το προσωπικό της βάσης κινητοποιήθηκε αμέσως για να αναζητήσει το υπόλοιπο πλήρωμα. Μια πολική νύχτα τύλιξε τη Γροιλανδία και ο καιρός ήταν απαίσιος. Ένας εκπρόσωπος του Βασιλικού Εμπορικού Τμήματος της Γροιλανδίας, ο Γενς Ζίνγκλερσεν, διευκόλυνε σημαντικά τις προσπάθειες έρευνας επικοινωνώντας με τους κατοίκους της περιοχής Ινουίτ, οι οποίοι οργάνωσαν ομάδες ελκήθρων με σκύλους. Χάρη στις συλλογικές τους προσπάθειες, βρέθηκαν τρεις άλλοι αεροπόροι - είχαν προσγειωθεί σε απόσταση ενάμιση μιλίου από τη βάση και εντοπίστηκαν γρήγορα.

Ο λοχίας πυροβολητή Κάλβιν Σναπ ήταν λιγότερο τυχερός. Εκτοξεύτηκε πρώτος και προσγειώθηκε σχεδόν 10 χιλιόμετρα από τη βάση σε θερμοκρασίες -30 βαθμούς Κελσίου. Τυλιγμένος με το αλεξίπτωτό του, περίμενε βοήθεια για 21 ώρες πριν διασωθεί από μια ομάδα έρευνας. Ως εκ θαύματος, τον βρήκαν ζωντανό, αν και σοβαρά υποθερμικό.

Αλλά τα χειρότερα δεν είχαν έρθει ακόμα. Το αεροσκάφος που μετέφερε θερμοπυρηνικά πυρομαχικά εξακολουθούσε να πετάει βόρεια και να καιγόταν. Τελικά, συνετρίβη στον πάγο περίπου 12 χλμ. δυτικά της αεροπορικής βάσης. Υπήρχε ακόμα άφθονο καύσιμο στο αεροσκάφος. Αναφλέγηκε στον πάγο, προκαλώντας θεαματικά πυροτεχνικά φαινόμενα. Τα μη πυρηνικά εκρηκτικά της βόμβας εξερράγησαν, λιώνοντας εν μέρει τον πάγο και σκορπίζοντας ραδιενεργά συντρίμμια παντού.

Υπήρχε, ωστόσο, μια άλλη οδυνηρή λεπτομέρεια. Η Γροιλανδία ανήκε στη Δανία, η οποία είχε ανακηρύξει ολόκληρη την επικράτειά της ζώνη χωρίς πυρηνικά. Και τώρα, ένα βομβαρδιστικό οπλισμένο με πυρηνικά όπλα είχε συντριβεί εκεί - αν και οι Δανοί (τουλάχιστον όσοι δεν εργάζονταν στην κυβέρνηση) δεν γνώριζαν ότι υπήρχαν επίσης ραδιενεργά συντρίμμια σε όλο το έδαφος. Η δανική κυβέρνηση εξέδωσε γρήγορα μια δήλωση ισχυριζόμενη ότι το αεροσκάφος δεν βρισκόταν στον εναέριο χώρο της Γροιλανδίας και είχε εισέλθει σε αυτόν μόνο λόγω έκτακτης ανάγκης εν πτήσει. Αυτό ήταν ένα εντελώς κατασκευασμένο, αλλά χρησίμευσε ως συγκάλυψη της κατάστασης. 

Οι ΗΠΑ βρέθηκαν σε μια λεπτή κατάσταση που χρειαζόταν επειγόντως διόρθωση.

Καθαρισμός μιας πυρηνικής καταστροφής στην Αρκτική νύχτα

Η επιχείρηση καθαρισμού ονομάστηκε Project Crested Ice (ή ανεπίσημα, «Project Doctor Freezelove»). Ηγεσία της επιχείρησης είχε ο Στρατηγός Richard Overton Hunziker, ένας έμπειρος βετεράνος και ήρωας του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. 

Μια ομάδα επιστημόνων, πυρηνικών ειδικών και ένας τεράστιος αριθμός στρατιωτών στάλθηκαν στη Γροιλανδία. Η αποστολή τους ήταν να απομακρύνουν όλα τα ραδιενεργά υλικά πριν από την άφιξη της άνοιξης και την απομάκρυνση του μολυσμένου πάγου στον ωκεανό. Η πολική νύχτα έφερε σφοδρούς ανέμους και εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες, καθιστώντας το έργο ακόμη πιο δύσκολο. 

Ραδιενεργά στοιχεία ήταν διασκορπισμένα σε μια περιοχή διαστάσεων 1,6 χλμ. επί 4,8 χλμ. Στο κέντρο της υπήρχε μια τρύπα πάγου διαμέτρου 50 μέτρων. Μια μαυρισμένη κηλίδα διαστάσεων 670 επί 120 μέτρων και έντονα μολυσμένη με ουράνιο και πλουτώνιο ήταν καθαρά ορατή από τον αέρα.

Οι ΗΠΑ πρότειναν στις δανικές αρχές να περιμένουν την άνοιξη, όταν θα έλιωναν οι πάγοι και όλα θα βυθίζονταν στα νερά της Αρκτικής. Αλλά η Δανία εξοργίστηκε. Στους Αμερικανούς δόθηκε η εξής επιλογή: Είτε να καθαρίσουν το χάος τους είτε να κλείσουν τη βάση Thule και να εγκαταλείψουν το δανικό έδαφος.

Πρέπει να πούμε ότι ο Χούντσικερ και η ομάδα του εργάστηκαν ηρωικά. Ίδρυσαν μια μικρή πόλη στον πάγο, με ιγκλού, έναν σταθμό παραγωγής ενέργειας, έναν διάδρομο προσγείωσης-απογείωσης, έναν κόμβο επικοινωνιών και έναν θάλαμο απολύμανσης. Ένας παγωμένος δρόμος τους συνέδεε με την αεροπορική βάση.

Χιλιάδες άνθρωποι μοχθούσαν υπό τις σκληρές συνθήκες, φωτισμένοι από προβολείς καθώς έκοβαν τον μολυσμένο πάγο, τον φόρτωναν σε μεταφορικά μέσα και τον μετέφεραν στην αποθήκη, όπου συσκευαζόταν σε δεξαμενές για να μεταφερθεί πίσω στις ΗΠΑ. Ο πάγος συλλέγονταν με τη χρήση ισοπεδωτήρων, συσκευαζόταν σε ξύλινα κιβώτια, τα οποία στη συνέχεια φορτώνονταν σε χαλύβδινες δεξαμενές και σε πλοία. Τα συντρίμμια ανακτούνταν χειροκίνητα - ορισμένα κομμάτια ήταν μεγάλα, αλλά τα μικρότερα δεν ήταν μεγαλύτερα από μια μπαταρία. Οι μολυσμένες περιοχές εντοπίστηκαν χρησιμοποιώντας απλούς μετρητές Geiger.

Το συνεργείο καθαρισμού εργάστηκε φορώντας ελάχιστη προστατευτική ενδυμασία. Οι περισσότεροι άνθρωποι φορούσαν απλώς τα συνηθισμένα ρούχα της αποστολής στην Αρκτική. 

Μέχρι τα μέσα Σεπτεμβρίου του 1968, η επιχείρηση είχε επίσημα ολοκληρωθεί. Συνολικά, 1.700 Δανοί και 700 Αμερικανοί συμμετείχαν σε αυτήν. Ενώ η καταστροφή ήταν ένα έντονο παράδειγμα των συνεπειών μιας ανόητης και ανεύθυνης συμπεριφοράς, το συνεργείο καθαρισμού - το οποίο αψήφησε το σκληρό κρύο και κυριολεκτικά συγκέντρωσε ραδιενεργά απόβλητα με το χέρι - πέτυχε πραγματικά κατορθώματα, τα οποία, ωστόσο, παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό ξεχασμένα.

Ό,τι δεν μπόρεσε να θάψει ο πάγος

Πιστεύεται ότι περίπου το 93% των ραδιενεργών υλικών συλλέχθηκε, αλλά ορισμένα υπολείμματα παρέμειναν στον βυθό. Μία βόμβα υδρογόνου πιθανότατα βυθίστηκε ανάμεσα σε άλλα συντρίμμια. Οι προσπάθειες εντοπισμού της με υποβρύχιο ήταν ανεπιτυχείς. Ένας σωρός από συντρίμμια ανακαλύφθηκε στον πυθμένα του ωκεανού και κάπου εκεί κάτω φαίνεται ότι τα υπολείμματα του πυρηνικού όπλου εξακολουθούν να βρίσκονται ανέπαφα. 

Τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, ξέσπασε ένα σκάνδαλο. Δανοί εργαζόμενοι στον καθαρισμό ξεκίνησαν μια νομική μάχη εναντίον της αμερικανικής κυβέρνησης. Αν και έχασαν την υπόθεση, κατάφεραν να επιβάλουν την δημοσιοποίηση πολυάριθμων απόρρητων εγγράφων. Οι επακόλουθες έρευνες αποκάλυψαν ότι τα ποσοστά θνησιμότητας από καρκίνο μεταξύ των Δανών εργαζομένων που συμμετείχαν στην επιχείρηση καθαρισμού ήταν περίπου ενάμιση φορά υψηλότερα από αυτά του γενικού πληθυσμού. Αποδείχθηκε επίσης ότι η παρακολούθηση της υγείας των συνεργείων καθαρισμού μετά το περιστατικό ήταν ανεπαρκής. Τελικά, οι αξιωματούχοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η έκθεση στην ακτινοβολία δεν ήταν σημαντική και δεν βρήκαν καμία σχέση μεταξύ του αυξημένου ποσοστού καρκίνου και του ατυχήματος του 1968. 

Μια έντονη συζήτηση ξέσπασε γύρω από τις ενέργειες των Δανών πρωθυπουργών Γενς Ότο Κραγκ και Χανσεν. Ο Κραγκ παρουσίασε τον εαυτό του ως μια αφελή αλλά ειλικρινή προσωπικότητα, επιμένοντας ότι δεν γνώριζε για αεροσκάφη που μετέφεραν πυρηνικά όπλα πάνω από τη Γροιλανδία. Ωστόσο, αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα έδειχναν ότι η δανική κυβέρνηση γνώριζε τα πάντα. Όσο για τον Χάνσεν, αυτός ήταν που ενέκρινε κρυφά τις ΗΠΑ να χρησιμοποιήσουν τη αεροπορική βάση Thule ως μέρος της πυρηνικής τους ασπίδας. Ωστόσο, μέχρι τότε, και οι δύο πρωθυπουργοί είχαν αποβιώσει και δεν ήταν σε θέση να λογοδοτήσουν στον πληθυσμό. 

Μετά το περιστατικό, η Επιχείρηση Chrome Dome τερματίστηκε επίσημα. Άλλωστε, ήταν η δεύτερη πυρηνική καταστροφή μέσα σε τρία χρόνια, και αυτό ήταν υπερβολικό ακόμη και για τα «γεράκια». Δεύτερον, τόσο οι Ρώσοι όσο και οι Αμερικανοί είχαν ήδη άφθονους πυραύλους, και η χρήση βομβαρδιστικών φαινόταν κάπως απαρχαιωμένη. Τέλος, η ΕΣΣΔ και οι ΗΠΑ ξεκίνησαν μια ακόμη περίοδο ύφεσης και ανέπτυξαν πρωτόκολλα για την αντιμετώπιση τυχόν τυχαίων περιστατικών που αφορούσαν πυρηνικά όπλα. Ενώ αυτό δεν βοήθησε όσους υπέφεραν ή πέθαναν από καρκίνο ως αποτέλεσμα του ατυχήματος στη Γροιλανδία, μείωσε σημαντικά τον κίνδυνο παρόμοιων περιστατικών στο μέλλον.

Πηγή: RT