Ο κορυφαίος ποιητής συνελήφθη στη Γρανάδα το 1936, κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου, και δολοφονήθηκε λίγες ημέρες αργότερα. Ωστόσο οι συνθήκες του θανάτου του εξακολουθούν να καλύπτονται από πέπλο μυστηρίου και το σημείο ταφής του παραμένει άγνωστο
Σε έναν ερημικό δρόμο στους λόφους πάνω από τη Γρανάδα της Ισπανίας, ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα και άλλοι τρεις άνδρες χτυπήθηκαν από ένα αυτοκίνητο, στη συνέχεια οδηγήθηκαν σε έναν ελαιώνα και εκτελέστηκαν. Ωστόσο, 90 χρόνια αργότερα, ουδείς γνωρίζει με ακρίβεια ποιος διέταξε τη δολοφονία του παγκοσμίως γνωστού και αγαπημένου δραματουργού, τι ακριβώς συνέβη τις τελευταίες ώρες του και πού έχει θαφτεί. Η δολοφονία του παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ανεξιχνίαστα εγκλήματα της εμφυλιακής Ισπανίας. Τώρα, όπως αναφέρει ρεπορτάζ των Times του Λονδίνου, ο ιρλανδός ιστορικός και ειδικός στις ισπανικές σπουδές Ιαν Γκίμπσον, ο οποίος ασχολείται με την υπόθεση εδώ και 60 χρόνια, ζητά από τις ισπανικές αρχές τη διενέργεια δημόσιας έρευνας.
Τα ερωτήματα σχετικά με τις συνθήκες θανάτου ενός από τους σπουδαιότερους ποιητές και θεατρικούς συγγραφείς του 20ού αιώνα, τον οποίο ο Γκίμπσον χαρακτηρίζει «ισπανό Σαίξπηρ», επανέρχονται στο προσκήνιο χάρη σε δύο τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ που παρουσιάζουν εκδοχές της δολοφονίας, οι οποίες διαφέρουν ριζικά μεταξύ τους. Ο Γκίμπσον συμμετέχει και στα δύο. Το ντοκιμαντέρ «Οι Χαμένες Ωρες» του κρατικού τηλεοπτικού δικτύου RTVE δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη θεωρία ότι η δολοφονία οφειλόταν εν μέρει σε μακροχρόνιες έριδες μεταξύ επιφανών οικογενειών της Γρανάδας, με επίκεντρο τη γη, τα όρια των ιδιοκτησιών τους και το νερό.
Σύμφωνα με αυτήν, μέλη αντίπαλων οικογενειών έτρεφαν μνησικακία για τον Λόρκα, καθώς αναγνώριζαν τον εαυτό τους στο θεατρικό έργο του «Το σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα». Ο Γκίμπσον, το πρώτο βιβλίο του οποίου για τον Λόρκα εκδόθηκε το 1971 και απαγορεύτηκε στην Ισπανία, δηλώνει απογοητευμένος από τον τρόπο που το ντοκιμαντέρ του RTVE χειρίζεται τη συγκεκριμένη θεωρία. «Το βασικό μου επιχείρημα είναι ότι το ζήτημα της προσωπικής βεντέτας προβάλλεται σκόπιμα προκειμένου να υποβαθμιστεί η πολιτική ιδεολογία του Λόρκα», εξηγεί στους Times.
Το ανταγωνιστικό ντοκιμαντέρ του ιδιωτικού τηλεοπτικού σταθμού laSexta με τίτλο «90 Χρόνια Αναζήτησης του Λόρκα: Ο Ποιητής που Επέζησε του Φράνκο και Κέρδισε τον Πόλεμο» δίνει πολύ μεγαλύτερη έμφαση στις πολιτικές απόψεις του ποιητή, καθώς και στις μαζικές καταστολές που εξαπέλυσε η στρατιωτική χούντα εναντίον των αντιφρονούντων κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου. Ο Γκίμπσον υποστηρίζει ότι η θεωρία περί προσωπικής βεντέτας δεν λαμβάνει υπόψη τη δημόσια αντίθεση του Λόρκα στον φασισμό. Ο ποιητής δεν ήταν κομμουνιστής και απέρριπτε επανειλημμένως τις προσπάθειες στρατολόγησής του στο κόμμα, όμως η πολιτική του ταύτιση με τη Δεύτερη Δημοκρατία και η δημόσια αντιφασιστική στάση του τον κατέστησαν στόχο των στρατιωτικών.
Ο 38χρονος Λόρκα συνελήφθη στις 16 Αυγούστου 1936 στο σπίτι της οικογένειας Ροσάλες στη Γρανάδα, όπου είχε καταφύγει τις πρώτες ημέρες του πραξικοπήματος των στρατιωτικών, το οποίο σύντομα θα εξελισσόταν σε εμφύλια σύγκρουση. Διατηρούσε στενή φιλία με τον ποιητή Λουίς Ροσάλες, του οποίου η φιλοφασιστική οικογένεια πίστευε ότι οι πολιτικές διασυνδέσεις της θα προστάτευαν τον Λόρκα από τη σύλληψη. Μεταφέρθηκε προς το χωριό Βίθναρ, στο πλαίσιο υποτιθέμενης μεταγωγής του σε κέντρο κράτησης, και εκτελέστηκε με συνοπτικές διαδικασίες μαζί με άλλους τρεις κρατούμενους.
Τα λείψανά του δεν ταυτοποιήθηκαν ποτέ με βεβαιότητα, ενώ, όπως επισημαίνουν οι Times, σύμφωνα και με το ντοκιμαντέρ του κρατικού RTVE, δεν υπάρχει οριστικά τεκμηριωμένη εξήγηση της θανάτωσής του. Ο εντοπισμός της σορού του παραμένει καθοριστικής σημασίας για τον Γκίμπσον. «Μετά από 60 χρόνια ερευνών μου θα ήθελα να γνωρίζω πού βρίσκεται η σορός, και να εξεταστεί, καθώς μπορεί να αποκαλύψει πολλά», αναφέρει στους Times. Σε συνάντησή του με τον πρωθυπουργό της Ισπανίας Πέδρο Σάντσεθ, ο ιστορικός τον παρότρυνε να επαναφέρει την υπόθεση στο προσκήνιο και να ξεκινήσει εκ νέου την έρευνα.
Λέει χαρακτηριστικά: «Υπάρχουν ακόμη 115.000 θύματα του Φράνκο σε ανώνυμους τάφους – μόνο στην Καμπότζη υπάρχουν περισσότεροι. Βρισκόμαστε στο 2026 και ο Φράνκο πέθανε το 1975 – είναι ντροπή. Ο Λόρκα εκπροσωπεί τους αγνοούμενους, όλους αυτούς τους ανθρώπους, συμβολικά. Παραμένει το κορυφαίο σύμβολο όσων συνέβησαν στον ισπανικό εμφύλιο». Το μυστήριο του θανάτου του Λόρκα μπαίνει ξανά στο μικροσκόπιο την ώρα που η υστεροφημία του υφίσταται μια νέα μετάλλαξη, όπως τονίζουν οι Times. Ο θεατρικός συγγραφέας και ποιητής αναγνωρίζεται πλέον όλο και περισσότερο διεθνώς, όχι μόνο ως ο μεγαλύτερος δολοφονημένος λόγιος της Ισπανίας, αλλά και ως ένας λογοτέχνης του οποίου η σεξουαλικότητα –ήταν ομοφυλόφιλος– υπήρξε κεντρικό στοιχείο της παρακαταθήκης του.
Αφορμή συνιστά η νέα ταινία των Χαβιέ Κάλβο και Χαβιέ Αμπρόσι με τίτλο «La Bola Negra» (Η μαύρη μπάλα), εμπνευσμένη από το ομότιτλο ημιτελές έργο του Λόρκα. Το σενάριο παρακολουθεί τρεις άνδρες σε διαφορετικές περιόδους της ισπανικής Ιστορίας και εξερευνά την ομοφυλοφιλία, την καταπίεση και τις σιωπές που περιβάλλουν την πολιτιστική κληρονομιά του Λόρκα. Η ταινία απέσπασε φέτος το βραβείο Σκηνοθεσίας στις Κάννες και επελέγη ως επίσημη υποψηφιότητα της Ισπανίας για το Οσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας. Κέρδισε επίσης το Βραβείο Κοινού στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Τορόντο.
Ο Γκίμπσον πιστεύει ότι το φιλμ θα συστήσει τον Λόρκα σε μια νέα γενιά θεατών και αναγνωστών. «Την έχω δει, είναι φανταστική – και εξαιρετικά δυνατή», λέει στους Times.
