Ναόμι Κλάιν - «Ο πλούτος σχεδόν αναπόφευκτα σε μετατρέπει σε οπαδό της ανωτερότητας»

Η Ναόμι Κλάιν μιλά στον Guardian για την εξουσία των υπερπλουσίων, τη στροφή των δισεκατομμυριούχων της τεχνολογίας και τον νέο αυταρχισμό

Η Ναόμι Κλάιν βλέπει πίσω από τη σημερινή συμμαχία τεχνολογικής ισχύος, ακραίου πλούτου και αυταρχικής πολιτικής κάτι βαθύτερο από μια απλή μετατόπιση προς τα δεξιά. Βλέπει μια ελίτ που, όπως υποστηρίζει, έχει πάψει να αισθάνεται την ανάγκη να δικαιολογήσει την εξουσία της απέναντι στην κοινωνία.

Σε συνέντευξή της στον Guardian, με αφορμή το νέο της βιβλίο End Times Fascism (Φασισμός των έσχατων καιρών), το οποίο συνυπογράφει με την Άστρα Τέιλορ, η Καναδή συγγραφέας περιγράφει έναν κόσμο στον οποίο οι υπερπλούσιοι δεν εμφανίζονται πλέον ως σωτήρες της ανθρωπότητας, αλλά ως άνθρωποι που προετοιμάζονται να διατηρήσουν τα προνόμιά τους ακόμη και μέσα σε συνθήκες γενικευμένης κρίσης.

«Ένα μέρος της νέας ξεδιαντροπιάς που βλέπουμε είναι απλώς αυτό που συμβαίνει όταν τόσο μεγάλη οικονομική, επικοινωνιακή, τεχνολογική και στρατιωτική δύναμη συγκεντρώνεται στα χέρια μιας πολύ μικρής ομάδας ανθρώπων που δεν λογοδοτούν σε κανέναν», λέει. «Σταματούν να προσπαθούν με οποιονδήποτε τρόπο να μας γοητεύσουν».

Από το Νταβός στη «Νέα Γάζα»

Το νέο βιβλίο της Κλάιν και της Τέιλορ ανοίγει με μια σκηνή από το Νταβός του 2026. Ο Τζάρεντ Κούσνερ και ο Στιβ Γουίτκοφ παρουσιάζουν το όραμα μιας περίκλειστης και εύπορης πόλης με το όνομα «Νέα Γάζα».

Η επιλογή της συγκεκριμένης σκηνής δεν είναι τυχαία. Η Ναόμι Κλάιν θεωρεί ότι συμπυκνώνει τον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλες καταστροφές μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως ευκαιρίες για νέες μορφές οικονομικής και πολιτικής εξουσίας.

Στο ίδιο Νταβός, ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε το «Συμβούλιο Ειρήνης» για την ανοικοδόμηση της Γάζας. Η Ναόμι Κλάιν θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό όχι μόνο το γεγονός ότι, επτά μήνες αργότερα, δεν είχε υπάρξει ουσιαστικό αποτέλεσμα, αλλά και την ίδια τη λογική της πρωτοβουλίας.

«Δεχόμαστε τόσα πολλά ασυνήθιστα γεγονότα ταυτόχρονα, που είναι δύσκολο να συγκρατήσουμε πόσο σημαντικό είναι αυτό: ανακοίνωσαν έναν ιδιωτικοποιημένο Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών».

Καπνός και φλόγες υψώνονται από σπίτι κατά τη διάρκεια ισραηλινού πλήγματος, το οποίο πραγματοποιήθηκε αφού ο ισραηλινός στρατός προειδοποίησε τους κατοίκους να απομακρυνθούν από την περιοχή, στον προσφυγικό καταυλισμό Αλ Σάτι, στην Πόλη της Γάζας, στις 9 Σεπτεμβρίου 2026. REUTERS/Dawoud Abu Alkas

«Φασισμός των έσχατων καιρών»

Στο End Times Fascism, η Κλάιν και η Τέιλορ προσπαθούν να περιγράψουν αυτό που θεωρούν μια νέα μορφή αυταρχισμού.

Στο κάδρο τους μπαίνουν διαφορετικές περιπτώσεις: η αναρχοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική στην Αργεντινή, η καταστροφή του ελεύθερου Τύπου στη Ρωσία, η διάβρωση των δημοκρατικών θεσμών στην Ουγγαρία, ο «αντιμεταναστευτικός νεοφασισμός» στην Ιταλία, η πολιτική του Ζαΐρ Μπολσονάρου στη Βραζιλία και η ισλαμοφοβία στην Ινδία του Ναρέντρα Μόντι.

Για τις δύο συγγραφείς, όμως, το νέο στοιχείο βρίσκεται αλλού: στη σχέση αυτών των πολιτικών με την ιδέα της καταστροφής.

Η κλιματική κρίση, η οικονομική αστάθεια και οι κοινωνικές ανατροπές δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως προβλήματα που πρέπει να λυθούν. Μπορούν, σύμφωνα με την ανάλυσή τους, να μετατραπούν σε μηχανισμούς επιτάχυνσης προς έναν κόσμο λιγότερο δημοκρατικό, στον οποίο εκείνοι που διαθέτουν χρήματα, τεχνολογία και πρόσβαση σε προστατευμένες υποδομές θα βρίσκονται σε σαφώς καλύτερη θέση από όλους τους υπόλοιπους.

Οι δισεκατομμυριούχοι και η Αποκάλυψη

Το βιβλίο ασχολείται με θρησκευτικούς φονταμενταλιστές, χριστιανούς σιωνιστές και χριστιανούς εθνικιστές στις ΗΠΑ, όμως το σημείο που η Ναόμι Κλάιν θεωρεί ιδιαίτερα ανησυχητικό αφορά τους δισεκατομμυριούχους της τεχνολογίας.

Όπως υποστηρίζει, και αυτοί διαθέτουν τα δικά τους σενάρια για έναν κόσμο μετά την καταστροφή. Η διαφορά είναι ότι δεν βασίζονται στην πίστη ή σε κάποια θρησκευτική προφητεία, αλλά σε έναν ψυχρό υπολογισμό για το πώς θα μπορέσουν να διατηρήσουν την ισχύ και τα προνόμιά τους.

Η Ναόμι Κλάιν παρακολουθεί αυτή τη λογική εδώ και χρόνια.

Θυμάται την Πράσινη Ζώνη στη Βαγδάτη μετά την εισβολή στο Ιράκ, έναν προστατευμένο θύλακα που λειτουργούσε μέσα σε μια κατεστραμμένη πόλη και είχε δημιουργηθεί με τη συμμετοχή μεγάλων ιδιωτικών εργολάβων.

Αργότερα, αρκετές από τις ίδιες εταιρείες και πρακτικές εμφανίστηκαν στη Νέα Ορλεάνη μετά τον τυφώνα Κατρίνα. Ήδη στο The Shock Doctrine (Το δόγμα του σοκ) είχε γράψει για τον τρόπο με τον οποίο οι καταστροφές μπορούν να μετατρέπονται σε πεδίο νέων επιχειρηματικών ευκαιριών.

Ωστόσο, προειδοποιεί ότι δεν πρέπει να πιστεύουμε πως η σημερινή κατάσταση αποτελεί απλή επανάληψη του παρελθόντος.

«Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται στο ίδιο σημείο»

Η εικόνα που χρησιμοποιεί η Ναόμι Κλάιν είναι αυτή της σπείρας.

Μπορεί να κινούμαστε κυκλικά, λέει, όμως δεν επιστρέφουμε ποτέ ακριβώς εκεί από όπου ξεκινήσαμε. Και όταν η σπείρα κινείται προς τα κάτω, κάθε κύκλος γίνεται πιο βαθύς, πιο γρήγορος και πιο βίαιος.

Για τον ίδιο λόγο αντιμετωπίζει με επιφύλαξη την τάση να αναζητούμε διαρκώς ιστορικά προηγούμενα κάθε φορά που ξεσπά μια νέα κρίση.

Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, θυμάται, ο κόσμος στράφηκε σε βιβλία για το Αφγανιστάν, το Ιράκ και τον Νόαμ Τσόμσκι. Κατά την πανδημία αναζητούσε απαντήσεις στην ιστορία των παλαιότερων επιδημιών.

Μετά την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, οι πωλήσεις του The Shock Doctrine αυξήθηκαν θεαματικά. Πολλοί αναγνώστες της έλεγαν ότι όσα συνέβαιναν επιβεβαίωναν όσα είχε γράψει.

Η ίδια, όμως, σκεφτόταν: «Δεν νομίζω ότι είναι» ακριβώς το ίδιο.

Η εποχή που οι δισεκατομμυριούχοι ήθελαν να φαίνονται καλοί

Ένα από τα βασικά σημεία της συνέντευξης αφορά και την αλλαγή της δημόσιας εικόνας των υπερπλουσίων.

Για πολλά χρόνια, εξηγεί η Κλάιν, ο τεράστιος πλούτος συνοδευόταν από μια προσπάθεια κοινωνικής νομιμοποίησης. Στο Νταβός, στο Άσπεν, στις ομιλίες TED και στο Clinton Global Initiative, οι δισεκατομμυριούχοι μιλούσαν για την καταπολέμηση των ασθενειών, τη χρηματοδότηση σχολείων ή την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.

Η Κλάιν χαρακτηρίζει αυτές τις κινήσεις «τελετουργίες αποπλάνησης».

Το μήνυμα ήταν ότι η κοινωνία δεν έπρεπε να φοβάται τη συσσώρευση τεράστιου ιδιωτικού πλούτου, επειδή ένα μέρος του θα επέστρεφε στην κοινωνία μέσω της φιλανθρωπίας.

Η εποχή αυτή, πιστεύει, βρίσκεται πλέον πίσω μας.

Ο Πίτερ Τιλ και το «πάρτι της Αποκάλυψης»

Ένα από τα παραδείγματα που παρουσιάζονται στο βιβλίο αφορά τον Πίτερ Τιλ.

Πριν από τις αμερικανικές προεδρικές εκλογές του 2024, στο ξενοδοχείο Faena στο Μαϊάμι, ο δισεκατομμυριούχος της τεχνολογίας διοργάνωσε συζητήσεις με τίτλο «ο εχθρός». Ανάμεσα στους στόχους που παρουσιάζονταν ως αντίπαλοι βρίσκονταν η βιώσιμη ανάπτυξη, οι «αρχές της προφύλαξης» και η «κοινωνική ευθύνη».

Στο τέλος πραγματοποιήθηκε ένα πάρτι μεταμφιεσμένων με θέμα την «Αποκάλυψη».

Η Κλάιν και η Τέιλορ αναφέρουν μεταξύ άλλων έναν άνθρωπο ντυμένο «γιατρό ευγονικής», έναν «Αϊτινό σεφ» με ένα ματωμένο παιχνίδι-γάτα στην ποδιά του και ένα ζευγάρι που φορούσε βομβητές, ως αναφορά στη φονική επίθεση του Ισραήλ στον Λίβανο.

Ο Τιλ άλλωστε είχε γράψει ήδη από το 2009: «Δεν πιστεύω πλέον ότι η ελευθερία και η δημοκρατία είναι συμβατές».

Διαδηλωτές κρατούν πλακάτ και κούκλες καθώς συμμετέχουν σε πορεία έξω από την κατοικία του Πίτερ Τιλ, συνιδρυτή της Palantir και πρόσφατου μετόχου της Vista Energy, με σύνθημα «Πίτερ Τιλ, φύγε», εκφράζοντας την αντίθεσή τους στο λεγόμενο καθεστώς κινήτρων «Super RIGI» και υπερασπιζόμενοι την κυριαρχία στη γη και το νερό, στο Μπουένος Άιρες της Αργεντινής, στις 29 Αυγούστου 2026. REUTERS/Tomas Cuesta

Μασκ, Μπέζος και Ζάκερμπεργκ

Η Ναόμι Κλάιν βλέπει διαφορετικές διαδρομές στον κόσμο των μεγάλων τεχνολογικών περιουσιών.

Ο Τζεφ Μπέζος είχε συνδέσει το όνομά του με περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες. Ο Έλον Μασκ είχε οικοδομήσει την εικόνα ενός επιχειρηματία που θα χρησιμοποιούσε την τεχνολογία για να αντιμετωπίσει μεγάλα προβλήματα, από την κλιματική αλλαγή μέχρι φυσικές καταστροφές.

Η Ναόμι Κλάιν θυμάται τον Μασκ να παρεμβαίνει δημόσια κάθε φορά που υπήρχε μια κρίση.

«Είναι διασκεδαστικό να είσαι υπερήρωας, σωστά; Αλλά αν πρόκειται να είσαι υπερήρωας, πρέπει να σε λατρεύουν. Και οι άνθρωποι σταμάτησαν να τους λατρεύουν».

Σήμερα, λέει, αυτή η εικόνα έχει δώσει τη θέση της σε μια πολύ διαφορετική στάση απέναντι στην κλιματική κρίση, την ώρα που η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί όλο και μεγαλύτερες ποσότητες ενέργειας και νερού.

Ως παράδειγμα αναφέρει τους 35 αεριοστρόβιλους στο Μέμφις που συνδέονται με τις ενεργειακές ανάγκες του κέντρου δεδομένων του Μασκ.

«Δεν έχουμε να κάνουμε με ηλίθιους ανθρώπους που δεν καταλαβαίνουν την κλιματική αλλαγή», λέει. «Έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που γνωρίζουν πολύ καλά τι σημαίνει να συνδέσεις 35 αεριοστρόβιλους στο Μέμφις».

«Ο πλούτος σχεδόν αναπόφευκτα σε μετατρέπει σε οπαδό της ανωτερότητας»

Ιδιαίτερα αιχμηρή είναι η Ναόμι Κλάιν και για τον Μαρκ Ζάκερμπεργκ.

«Δεν νομίζω ότι η περίοδος κατά την οποία ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ φαινόταν να ενδιαφέρεται βαθιά για τη δημοκρατία και την κλιματική αλλαγή ήταν πραγματική. Μετενσαρκώνεται σε οτιδήποτε είναι καλό για την επιχείρησή του».

Θεωρεί ότι άνθρωποι όπως ο Πίτερ Τιλ και ο Έλον Μασκ είναι, υπό μία έννοια, πιο εύκολο να ερμηνευθούν, επειδή πίσω από τη στάση τους διακρίνεται μια συγκεκριμένη ιδεολογία. Στις περιπτώσεις του Μπέζος και του Ζάκερμπεργκ, αντίθετα, βλέπει κυρίως μια προσαρμογή σε ό,τι εξυπηρετεί καλύτερα τα επιχειρηματικά τους συμφέροντα.

Η τελική θέση του βιβλίου, πάντως, είναι ακόμη ευρύτερη.

«Ολοκληρώνουμε το βιβλίο καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο πλούτος έχει από μόνος του αποσταθεροποιητικές επιδράσεις. Σχεδόν αναπόφευκτα σε μετατρέπει σε οπαδό της ανωτερότητας, επειδή οι άνθρωποι είναι πλάσματα που έχουν ανάγκη από ιστορίες και χρειάζεσαι μια ιστορία για να εξηγήσεις: γιατί εσύ; Γιατί έχεις τόσα πολλά σε μια εποχή όπου υπάρχουν τόσες στερήσεις και τόσες ανάγκες; Και η μόνη δυνατή ιστορία που σου απομένει είναι ότι υπάρχει κάτι σε εσένα που το δικαιολογεί».

Από τον θυμό στην αντίδραση

Παρά τη ζοφερή εικόνα που περιγράφει, η Ναόμι Κλάιν δεν θεωρεί ότι οι κοινωνίες είναι ανίσχυρες.

Μιλά για τη δυνατότητα δημιουργίας κινημάτων που θα αμφισβητούν τόσο την ακραία συγκέντρωση πλούτου όσο και την ανεξέλεγκτη τεχνολογική ισχύ.

Αναφέρεται στους αδελφούς ΚεΣόν και Τζάστιν Πίρσον, οι οποίοι αντιδρούν στην ανάπτυξη του κέντρου δεδομένων Colossus 2 του Μασκ στο Μέμφις. Ο αγώνας τους, όπως επισημαίνει, συνδέεται συνειδητά με την ιστορία του κινήματος των πολιτικών δικαιωμάτων και της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης στην περιοχή.

Στο End Times Fascism, οι δύο συγγραφείς επιστρέφουν και στην έννοια Jetztzeit του Βάλτερ Μπένγιαμιν: στον «χρόνο του τώρα», σε μια στιγμή όπου το παρελθόν και οι αγώνες του συμπυκνώνονται σε μια επείγουσα ανάγκη δράσης.

Η ίδια η Ναόμι Κλάιν λέει ότι δεν συνηθίζει να χρησιμοποιεί δραματική γλώσσα, αλλά θεωρεί ότι η σημερινή στιγμή απαιτεί υψηλότερους τόνους.

«Υπάρχει κάτι τόσο βαθύ στο να μην πιστεύεις πλέον στο μέλλον, στο να μη βλέπεις καμία αξία στο κοινό μας σπίτι, στον φυσικό κόσμο. Είναι προδότες της δημιουργίας».

Και στο τέλος, επιστρέφει σε κάτι πολύ προσωπικό.

Η Κλάιν ζει σε ένα άγριο κομμάτι της Βρετανικής Κολομβίας, όπου τις σκοτεινές νύχτες μπορεί ακόμη να βλέπει έναν ουρανό γεμάτο αστέρια. Ανάμεσά τους, όμως, διακρίνει πλέον τους δορυφόρους Starlink του Μασκ, τα «διαστημικά ζωύφια του Έλον», όπως τους αποκαλεί.

«Θέλει να αυξήσει τον αριθμό τους εκατό φορές. Ποιος είπε ότι μπορούσε να το κάνει; Ποιος του έδωσε αυτό το δικαίωμα; Εκεί βρίσκω τον θυμό μου. Θυμώνω πραγματικά για τα αστέρια. Θυμώνω πραγματικά για τις όρκες. Θυμώνω πραγματικά για τη Γάζα».

Ο θυμός, για εκείνη, δεν είναι το τέλος της πολιτικής σκέψης αλλά η αρχή της δράσης.

«Άλλοι άνθρωποι θα βρουν τον θυμό τους κάπου αλλού. Πρέπει να βρούμε τα σημεία της βαθύτερης αγάπης μας και να πολεμήσουμε με όλες μας τις δυνάμεις».

*Το End Times Fascism των Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Allen Lane στις 15 Σεπτεμβρίου.