ενημέρωση 4:03, 17 November, 2026

Πατρίσια Χάισμιθ - «Τέρας» ή ιδιοφυΐα;

Εκδότες και επιμελητές του έργου της θρυλικής συγγραφέα του «Ρίπλεϊ» θυμούνται τη συνεργασία τους και μιλούν στον Guardian για τον δύσκολο χαρακτήρα της, με αφορμή μια νέα ταινία με πρωταγωνίστρια την Ελεν Μίρεν που παρουσιάζει ένα φανταστικό επεισόδιο από τον τελευταίο χρόνο της ζωής της εκκεντρικής Αμερικανίδας στην Ελβετία

Η Πατρίσια Χάισμιθ (1921-1995) ήταν μια συγγραφέας διάσημων θρίλερ και αστυνομικών μυθιστορημάτων με εξαιρετική ψυχολογική διορατικότητα. Ωστόσο, η ίδια ήταν βαθιά περίπλοκη. Οσοι συνεργάστηκαν μαζί της θυμούνται μια γυναίκα αγενή, αντικοινωνική, ψυχρή και μερικές φορές ξεκάθαρα προκατειλημμένη. Αναμφίβολα όμως θαύμαζαν την ευφυΐα της, την κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και τη λογοτεχνική της πρωτοτυπία. Εργα της μεταφέρθηκαν στον κινηματογράφο, κάποια μάλιστα έγιναν τεράστιες επιτυχίες, όπως ο «Αγνωστος του Εξπρές» (1951) σε σκηνοθεσία του Αλφρεντ Χίτσκοκ και το ημι-αυτογραφικό «Carol» (2015) με την Κέιτ Μπλάνσετ.

Ο διάσημος «Ταλαντούχος Κύριος Ρίπλεϊ», δε, έγινε ταινία από τον Αντονι Μιγκέλα (1999) ενώ σε αυτό βασίστηκαν επίσης οι ταινίες «Γυμνοί στον Ηλιο» (1960), «Ενας Αμερικανός φίλος» (1977), «Το παιχνίδι του κυρίου Ρίπλεϊ» (2002) αλλά και η ασπρόμαυρη σειρά του Netflix, «Ripley». Τώρα, η ίδια η συγγραφέας «πρωταγωνιστεί» στο ψυχολογικό θρίλερ  «A Talent for Murder» – έκανε παγκόσμια πρεμιέρα τον Σεπτέμβριο στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Τορόντο (TIFF)-  με την μοναδική Ελεν Μίρεν μεταμορφωμένη εκπληκτικά σε Πατρίτσια Χάισμιθ.  Η νέα ταινία του Αντον Κόρμπιν διαδραματίζεται το 1995 – τη χρονιά που πέθανε η Χάισμιθ –  στην απομονωμένη κατοικία της στις Ελβετικές Αλπεις, όπου την επισκέπτεται ένας νεαρός αμερικανός λογοτεχνικός ατζέντης, και οι προσπάθειές του να την πείσει να γράψει ακόμη ένα βιβλίο με ήρωα τον Ρίπλεϊ παίρνουν μια σκοτεινή τροπή.

Με αφορμή την αναμενόμενη ταινία, η Μελίσα Ντένες, δημοσιογράφος της βρετανικής εφημερίδας The Guardian, μίλησε με επιμελητές, εκδότες και βιβλιοπώλες, που γνώριζαν προσωπικά την Χάισμιθ.  Οι αφηγήσεις τους αποκαλύπτουν μια γυναίκα με τρομερά δύσκολη προσωπικότητα, που συχνά κατέστρεφε τις επαγγελματικές της σχέσεις, το λογοτεχνικό της ταλέντο, όμως, ήταν αδύνατο να αγνοηθεί.

Μια δυσάρεστη συνάντηση

Ο Οτο Πένζλερ, νεοϋορκέζος εκδότης και βιβλιοπώλης που αγαπούσε το έργο της, συνάντησε για πρώτη φορά τη  Χάισμιθ το 1984. Η αμερικανίδα συγγραφέας, που ζούσε ήδη 20 χρόνια στην Ευρώπη, συμφώνησε να κάνει μια ανάγνωση στο βιβλιοπωλείο του, περιμένοντας μια επιτυχημένη εκδήλωση.

Αλλά, εμφανίστηκαν μόνο τέσσερα άτομα. Η Χάισμιθ έδειξε ελάχιστο ενδιαφέρον για τους αναγνώστες της και όταν ο  Πέντζλερ προσπάθησε να της μιλήσει για τη Γαλλία, απάντησε απαξιωτικά: «Δεν αντέχω αυτούς τους καταραμένους βατράχους»… Ενιωθε εξίσου άβολα με τη δημοσιότητα και τις κοινωνικές εκδηλώσεις, πράγμα που, βέβαια, δυσκόλευε την προώθηση των βιβλίων της. Εξαιτίας του αντικοινωνικού και ενίοτε τοξικού χαρακτήρα της «δεν κατάφερε ποτέ να στεριώσει» στην πατρίδα της. Είχε απομείνει χωρίς αμερικανό εκδότη, αφού κανείς δεν ήταν διατεθειμένος να υφίσταται τη συμπεριφορά της (όπως το να πετάει κάτω δώρα ή λουλούδια και να μη μιλάει σε κανέναν), έστω  κι αν τα βιβλία της πουλούσαν.  

Ο  Πένζλερ, παρ’ όλα αυτά, πίστευε στο έργο της. Της πρόσφερε συμβόλαιο για έξι βιβλία, έφτιαξε μάλιστα για χάρη της τις εκδόσεις Penzler Books, επειδή η Χάισμιθ αρνιόταν πεισματικά να εκδίδεται από τον διάσημο οίκο του Πέςνζλερ, The Mysterious Press, επειδή δεν ήθελε να χαρακτηρίζεται απλώς ως συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων, γράφει η Ντένες στον Guardian. Οι συνάδελφοί του εξεπλάγησαν από την απόφασή του. Ενας πρώην εκδότης της, τον ρώτησε αστειευόμενος γιατι την ανέλαβε. Τελικά, ακόμη και ο Πένζλερ παραδέχτηκε ότι μπορούσε να είναι τέρας.

Μια συγγραφέας με δυσκολίες αποδοχής

Γεννημένη στο Τέξας το 1921, η Χάισμιθ σημείωσε νωρίς επιτυχία με το πρώτο της μυθιστόρημα «Αγνωστος του Εξπρές» (1950). Μάλιστα, η διασκευή του από τον Χίτσκοκ βοήθησε στην εδραίωση της φήμης της. Το δεύτερο μυθιστόρημά της, «Η Τιμή του Αλατιού» (1952) – κυκλοφόρησε αρχικά με το ψευδώνυμο Κλερ Μόργκαν και επανεκδόθηκε αργότερα ως «Carol» – , είναι η ιστορία της ερωτικής σχέσης δύο γυναικών και πούλησε ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Ωστόσο, το πιο διάσημο έργο της είναι «Ο ταλαντούχος κύριος Ρίπλεϊ» (1955), όπου σε αντίθεση με τους συμβατικούς ήρωες αστυνομικής μυθοπλασίας, ο Ρίπλεϊ είναι ένας γοητευτικός αλλά ηθικά ανησυχητικός χαρακτήρας, ικανός για εξαπάτηση, χειραγώγηση και δολοφονία.

Παρόλα αυτά, οι αμερικανοί εκδότες θεωρούσαν τη Χάισμιθ εμπορικά προβληματική και σταδιακά έπαψε να είναι δημοφιλής. Τα μυθιστορήματά της ήταν υπερβολικά σκοτεινά και οι χαρακτήρες της υπερβολικά αντιπαθητικοί και ανήθικοι για το αμερικανικό κοινό.Η Ευρώπη, όμως, αποδείχθηκε πιο δεκτική. Το μεταγενέστερο «Found in the Street», για παράδειγμα, πούλησε 40.000 αντίτυπα στη Γερμανία σε σύγκριση με 4.000 στην Αμερική. Τελικά, η Χάισμιθ εγκαταστάθηκε στην Ευρώπη, ζώντας κατά καιρούς στην Αγγλία, τη Γαλλία και την Ελβετία. Απομονωνόταν όλο και περισσότερο και σπάνια εμφανιζόταν δημόσια.

Η σκοτεινή πλευρά της προσωπικότητάς της

Μετά τον θάνατό της ο 1995, ο ελβετικός εκδοτικός οίκος Diogenes, με τον οποίο είχε μακροχρόνια συνεργασία  από το 1967 ανέλαβε την διαχείριση της λογοτεχνικής της κληρονομιάς  και τους 56 τόμους αδημοσίευτων προσωπικών ημερολογίων, επιστολών και διηγημάτων.  Βρέθηκαν στο πίσω μέρος μιας ντουλάπας με ασπρόρουχα  αποκαλύπτοντας ανησυχητικές πτυχές του χαρακτήρα της, καθώς περιλάμβαναν ρατσιστικές και αντισημιτικές απόψεις που σόκαραν πολλούς αναγνώστες και θαυμαστές της. Η Αννα φον Πλάντα, ήταν η πρώτη που τα διάβασε εξαντλητικά και αντιμετώπισε το δύσκολο έργο της προετοιμασίας τους για δημοσίευση.

Στην εισαγωγή της, η ελβετίδα επιμελήτρια της μνημειώδους έκδοσης «Patricia Highsmith: Her Diaries and Notebooks: 1941–1995» (2021) γράφει ότι οι απόψεις της Χάισμιθ έχουν παρουσιαστεί πιστά, ακόμη και όταν ήταν προσβλητικές, αλλά ότι «σε κάποιες πιο ακραίες περιπτώσεις [νιώθαμε] ότι ήταν εκδοτικό μας καθήκον να αρνηθούμε στην Πατ να τις δημοσιεύσουμε, όπως το κάναμε και όταν ήταν ακόμα ζωντανή». Ο Πένζλερ, πάλι, επισήμανε  γενικά τη μισανθρωπία της: «Μισούσε τόσο πολύ (και πολλά), συμπεριλαμβανομένων των γυναικών. Αν υπήρχε αντισημιτισμός στις ιστορίες της, μάλλον μου διέφυγε γιατί ήταν ήπιος σε σύγκριση με τα άλλα πράγματα», δήλωσε στον Guardian.

Η προσωπική της ζωή ήταν επίσης δυστυχισμένη. Πάλευε με τη σεξουαλικότητά της, βίωνε ανεκπλήρωτο έρωτα και είχε μια δύσκολη σχέση με τη μητέρα της. Αν και είχε ερωτικές σχέσεις με γυναίκες, φαίνεται ότι δεν μπορούσε να ικανοποιηθεί συναισθηματικά και η πικρία κυριαρχούσε.

Υψηλή ευφυία και παρατηρητικότητα

Ωστόσο, δεν την αντιμετώπισαν όλοι οι συνεργάτες της σαν τέρας, επισημαίνει η Ντένες στον Guardian. Ακόμα και όσοι απωθήθηκαν από τις προκαταλήψεις της Χάισμιθ συμμερίζονται την εκτίμηση για το έργο της, για την παραδοξότητά του, την ακρίβεια των χαρακτήρων του, και αναμφίβολα για το τρομερό σκοτάδι του. Η φρίκη των μυθιστορημάτων του Τομ Ρίπλεϊ δεν έγκειται τόσο στη βία τους (αν και υπάρχει άφθονη), όσο στο ό,τι την απολαμβάνει όλο και περισσότερο. Ο Γκάρι Φίσκετζον, ένας από τους αμερικανούς εκδότες της, τη θυμόταν με ιδιαίτερη αγάπη. Την περιέγραψε ως ένα ασυνήθιστο αλλά συναρπαστικό άτομο. Δεν διαφώνησαν ποτέ σοβαρά και η σχέση τους περιλάμβανε συζητήσεις για βιβλία, γάτες και καθημερινά θέματα. Θυμήθηκε ότι την πήγε σε ένα μοντέρνο εστιατόριο της Νέας Υόρκης.

Ενώ άλλοι άνθρωποι μπορεί να επικεντρώνονταν στο φαγητό ή στις συζητήσεις τους, η Χάισμιθ πέρασε μεγάλο μέρος της βραδιάς παρατηρώντας τους πάντες γύρω της.Αυτή η ικανότητα να μελετά τους ανθρώπους ήταν κεντρική στο έργο της. Πρόσεχε μικρές λεπτομέρειες στη συμπεριφορά, τις χειρονομίες και τις εκφράσεις, και κατανοούσε πώς άτομα, φαινομενικά συνηθισμένα, μπορούσαν να κρύβουν περίπλοκους και ενίοτε ανησυχητικούς εσωτερικούς κόσμους. Η Λιζ Κάλντερ, βρετανίδα εκδότρια και επιμελήτρια του έργου της  που συνεργάστηκε με η Χάισμιθ μέχρι το τέλος, τη θεωρούσε εκκεντρική, ιδιόρρυθμη και «σχεδόν αντικοινωνική». Σχολίαζε συχνά τι φορούσαν οι άνθρωποι αλλά και οτιδήποτε συνέβαινε γύρω της. Ταυτόχρονα, όμως, είχε στενούς φίλους στο Λονδίνο, τη Γαλλία και την Ελβετία.

Το εξαιρετικό λογοτεχνικό της επίτευγμα

Παρά τις προσωπικές της αδυναμίες, η λογοτεχνική φήμη της Χάισμιθ, η οποία πέθανε σε ηλικία 74 ετών από καρκίνο του πνεύμονα και αναιμία στις 4 Φεβρουαρίου 1995, δεν έπαψε να εδραιώνεται και να μεγαλώνει. Ο Ρόμπερτ Γουάιλ, ο οποίος  συνέβαλε στην επανέκδοση του έργου της στην Αμερική, ήταν πεπεισμένος ότι άξιζε να επανέλθει στο προσκήνιο. Οταν προσέγγισε τον Diogenes το 1998, ο ελβετός εκδότης τον πίεσε να αποκτήσει τα δικαιώματα και για 14 βιβλία της που ήταν εξαντλημένα στις ΗΠΑ. Εκείνος δέχτηκε και έτσι το αμερικανικό αναγνωστικό κοινό έχει και πάλι πρόσβαση σε σημαντικά μυθιστορήματά της όπως ο «Ρίπλεϊ» και η «Κάρολ».

Ο Γουέιλ θαυμάζει ιδιαίτερα τα διηγήματά της:  «Αυτό που μπορούσε να κάνει σε 12 σελίδες ήταν καταπληκτικό», λέει στον Guardian, «Η Χάισμιθ ξέρει να γράφει ιστορίες που σε αφήνουν με μια αίσθηση πόνου στο τέλος – ξέρει πώς να ολοκληρώνει μια ιστορία». Και θεωρεί ότι υπάρχουν τουλάχιστον πέντε πιθανά σενάρια σε μια συλλογή του 2002, με τίτλο «Nothing That Meets the Eye». Η γραφή της χαρακτηρίζεται από ακρίβεια, ένταση και μια ανησυχητικά βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης αδυναμίας. Ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την υποκρισία, την απληστία, τη χειραγώγηση και το χάσμα ανάμεσα στην εικόνα που προβάλλουν οι άνθρωποι και σε αυτό που πραγματικά σκέφτονται, επισημαίνει η Ντένες στον Guardian.

Ο Τομ Ρίπλεϊ αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική ενσάρκωση αυτών των αδυναμιών. Δεν είναι απλώς ένας εγκληματίας ή ένας ψυχοπαθής. Είναι ένα άτομο που μπορεί να φαντάζει γοητευτικό, καλλιεργημένο και απολύτως αξιοσέβαστο, ενώ την ίδια στιγμή κρύβει μέσα του μια τρομακτική ικανότητα για το κακό. Η ίδια η Χάισμιθ ήταν αγενής και μερικές φορές προκατειλημμένη, ταυτόχρονα όμως είχε την ικανότητα να είναι φιλική κάτι που θα ήταν αδύνατο χωρίς ενσυναίσθηση. Και η ιδιοφυΐα της έγκειται στο ότι οδηγεί τους αναγνώστες να εισχωρήσουν βαθιά στο μυαλό τέτοιων χαρακτήρων, ακόμη και να νιώσουν συμπάθεια για ανθρώπους των οποίων οι πράξεις θα έπρεπε να τους προκαλούν αποστροφή.

Στην κηδεία της πήγε πολύς κόσμος, αλλά σχετικά λίγα άτομα από τον εκδοτικό χώρο, είπε στον Guardian η Λιζ Κάλντερ, η οποία παρέστη μαζί με τη βρετανίδα ατζέντισσα Τάνια Χάουαρθ: «Ηταν πολύ περίεργο. Η Τάνια κι εγώ δεν γνωρίζαμε κανέναν», παρατήρησε. Η Χάισμιθ που γνώριζαν εκείνες δεν ήταν αυτή που θρηνούσαν οι φίλοι της. Ηταν ένα μυστήριο μέχρι το τέλος, σχολιάζει χαρακτηριστικά η Μελίσα Ντένες. 

Πολυμέσα

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.