Αντώνης Παπαδημητρίου - «Θέλουμε να κάνουμε τον Καβάφη οικείο και προσβάσιμο σε όλους»

Ο Πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση μας ανοίγει τις πόρτες του Αρχείου Καβάφη στην οδό Φρυνίχου, περιγράφει την ιστορία και την διαδρομή του αρχείου μέχρι σήμερα και μας αποκαλύπτει τα σχέδια του για το μέλλον.

ς πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Μπορείτε να μας πείτε πώς ξεκίνησαν όλα, να μας περιγράψετε τη σταδιακή υλοποίηση του οράματος, από την απόκτηση του Αρχείου Καβάφη μέχρι τα εγκαίνια του νέου χώρου στη Φρυνίχου;
Μάλλον εδώ έπαιξε ρόλο η τυχαιότης, που νομίζω ότι ευνοεί τους τολμηρούς και όλους όσοι είναι έτοιμοι να την εκμεταλλευτούν. Πρώτος με προσέγγισε ο Γιώργος Μπαμπινιώτης, ο οποίος γνώριζε τον Μανόλη Σαββίδη, που εκείνη την περίοδο δεν ήταν διατεθειμένος να πουλήσει το Αρχείο Καβάφη σε πανεπιστήμιο στο εξωτερικό, αλλά σκέφτηκε μήπως θα ήταν καλύτερα να το πάρει το ίδρυμα και να μείνει έτσι στην Ελλάδα.

Αποκτήσαμε, τελικά, το αρχείο το 2012. Στην αρχή υπήρξε μια ανησυχία ή περιέργεια από την πλευρά των καβαφιστών, σύντομα όμως άλλαξε το κλίμα. Νομίζω όλοι κατανόησαν ότι εμείς αντιλαμβανόμαστε το Αρχείο Καβάφη πρωτίστως ως ευθύνη. Επομένως φτιάξαμε μια επιτροπή από πολύ καλούς ερευνητές και επιστήμονες, φέραμε την Αμαλία Παππά από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, σημαντικούς καβαφιστές φιλόλογους από την Ελλάδα και το εξωτερικό αλλά και εξαιρετικούς επιστήμονες πληροφοριακών συστημάτων. Όλοι μαζί εργάστηκαν με μεγάλο ζήλο.

«Στην αρχή υπήρξε μια ανησυχία ή περιέργεια από την πλευρά των καβαφιστών, σύντομα όμως άλλαξε το κλίμα. Νομίζω όλοι κατανόησαν ότι εμείς αντιλαμβανόμαστε το Αρχείο Καβάφη πρωτίστως ως ευθύνη».

— Επομένως είχατε αποφασίσει εξαρχής να προβείτε στην ψηφιοποίηση του αρχείου, που ήταν από μόνο του ένα μεγάλο εγχείρημα;
Ναι, είχαμε αποφασίσει από την αρχή δύο πράγματα: να προβούμε στην ψηφιοποίηση, φροντίζοντας παράλληλα, το Αρχείο Καβάφη να είναι ανοιχτό στους ερευνητές. Eίναι μια στάση ηθική, καθώς θεωρούμε ότι είμαστε φύλακες αλλότριου αγαθού, δεν μας ανήκει, αλλά το φυλάμε. Από κει και πέρα, εμβαθύνοντας στην έννοια του αρχείου, διαπιστώσαμε ότι υπάρχουν κι άλλες διαστρωματώσεις, όπως, για παράδειγμα, το ότι η ψηφιοποίηση lege artis περιλαμβάνει τα πάντα, από λέξεις κλειδιά και metadata μέχρι άπειρες δυνατότητες πρόσβασης στο ίδιο το κείμενο με διαφορετικούς τρόπους, ώστε να μη χρειάζεται να το πάρει κανείς στα χέρια του για να μπορεί να το αξιοποιήσει.

— Ήταν πολύ ενδιαφέρουσα και η Cavafy Script που καθιερώσατε, δηλαδή η γραμματοσειρά του Κ.Π. Καβάφη.

Ναι, και είναι διαθέσιμη, μπορούν όλοι να την κατεβάσουν ελεύθερα. Σκεφτήκαμε ότι είναι ωραίο να μετατρέψουμε την καλλιγραφία του Καβάφη σε γραμματοσειρά, ώστε να μπορεί, όποιος θέλει, να γράψει σαν τον Καβάφη, όχι, βέβαια, από πλευράς περιεχομένου –αυτό θα ήταν σχεδόν αδύνατο– αλλά από πλευράς καλλιτεχνικής. Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η γραφή του Καβάφη και νομίζω ότι την είχε επιμεληθεί ο ίδιος ώστε να είναι τόσο όμορφη. Πρόκειται για σπάνια και ως εκ τούτου πολύ σημαντικά fonts.

— Η απόκτηση του κτιρίου, πότε ακριβώς προέκυψε στην κουβέντα;
Τα πάντα προέκυψαν κατά κάποιον τρόπο ταυτόχρονα και συναντήθηκαν οι διαφορετικοί δρόμοι την ίδια περίοδο. Παρότι το είχα δει το κτίριο πριν από μια εικοσιπενταετία και είχα ενδιαφερθεί γι’ αυτό, αφού βρίσκεται πολύ κοντά στο Ίδρυμα Ωνάση, έπρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια για να υλοποιηθεί το σχέδιο. Έπρεπε, όλα να γίνουν, εν τέλει, μέσα στην ίδια δεκαετία, οπότε αποκτήσαμε το αρχείο, δρομολογήσαμε τις εξελίξεις και πήραμε το κτίριο που είναι παρόμοιας αρχιτεκτονικής με την Οικία Καβάφη στην Αλεξάνδρεια, αντίστοιχου εκλεκτικιστικού ρυθμού, με ψηλά ταβάνια, ίδια ντελικάτη αισθητική της ιταλογαλλικής Ριβιέρας.

Ήταν, όμως, σε κακή κατάσταση και ήθελε πολλή δουλειά ως διατηρητέο. Περάσαμε πολλές διαδικασίες, καθώς έπρεπε να μετατραπεί από οικία σε χώρο συνάθροισης κοινού, με αντίστοιχη αλλαγή χρήσης. Εν τω μεταξύ, ήταν σημαντικό, εφόσον θα φιλοξενούσε αρχείο, να υπάρχουν και οι κατάλληλες προϋποθέσεις, όπως η σωστή θερμοκρασία και υγρασία, η κατάλληλη πυρόσβεση και να είναι προσβάσιμο σε ΑμεΑ, που είναι ούτως ή άλλως για εμάς προτεραιότητα. Όλα αυτά ευτυχώς προχώρησαν με τον βέλτιστο τρόπο. Πρέπει να πω ότι εκτός από το κυρίως οίκημα υπάρχει και ένας ωραίος κήπος που θα ολοκληρωθεί σύντομα.  

— Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι ο κήπος ήταν ιερός τόπος στην Ανατολή, όπως και κατά την αρχαιότητα.
Ελπίζουμε να γίνει ένας αλεξανδρινός κήπος και να φυτευτούν ανάλογα φυτά, καθώς δεν υπάρχει μεγάλη κλιματική διαφορά μεταξύ Αλεξάνδρειας και Αθήνας – υπάρχει και η σχετική μελέτη. Επιπλέον, τα μεγάλα παράθυρα με θέα τον κήπο βοηθούν ώστε κανείς να κάθεται και να παρατηρεί, ολίγον τι, τη φύση.

— Στη σειρά, πάντως, των μεταφυσικών, κατά κάποιον τρόπο, συμπτώσεων που οδήγησαν στην απόκτηση του αρχείου, μήπως να προσθέσουμε και την καταγωγή σας, καθώς είστε κι εσείς Αλεξανδρινός;
Αναφορικά με την καταγωγή υπάρχει μια επίσης ενδιαφέρουσα ιστορία: την ίδια περίοδο τύχαινε να είμαι πρόεδρος του Συνδέσμου Αιγυπτιωτών Ελλήνων και συναντιόμουν τακτικά με τον Μπάμπη Τρεχαντζάκη, ο οποίος με είχε συμπαθήσει καθώς συζητούσαμε για διάφορες κοινές αγάπες, όπως η φωτογραφία, με την οποία ασχολούμαστε και οι δυο ερασιτεχνικά. Έτυχε, λοιπόν, τότε να με προσεγγίσει και να μου πει ότι είχε στην κατοχή του κάποια αντικείμενα από το σπίτι του Καβάφη. Παρότι δεν ήμουν καθόλου σίγουρος αν ήταν όντως έτσι, αποφάσισα να τα αποκτήσω γιατί είδα ότι ήταν αυθεντικά και ότι όντως προέρχονταν από μια αστική οικογένεια της Αλεξάνδρειας την εποχή του Καβάφη.

Στην πορεία, και διερευνώντας παραπάνω το θέμα, διαπίστωσα πως η οικογένεια Τρεχαντζάκη ήταν πράγματι κληρονόμοι του Καβάφη ως ανίψια της Κυβέλης Σεγκοπούλου που είχε παντρευτεί τον Αλέκο Σεγκόπουλο, μοναδικό κληρονόμο του ποιητή. Μέσα σε όλα αυτά προέκυψε κι άλλη σύμπτωση όταν πήγα στην Αλεξάνδρεια και επισκέφθηκα για πολλοστή φορά το σπίτι του Καβάφη και είδα την κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει. Τότε πρότεινα στο υπουργείο Πολιτισμού να φροντίσουμε από κοινού με το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού (ΕΙΠ) την Οικία Καβάφη, κάτι που δεν ευοδώθηκε λόγω των προβλημάτων που είχε τότε η χώρα. Δεν ζητούσαμε λεφτά, απλώς την άδεια που θα μας έδινε πρόσβαση στον χώρο, ώστε να προχωρήσουν οι εργασίες. Τελικά, το καταφέραμε επί υπουργίας Λίνας Μενδώνη, οπότε μας παραχωρήθηκε από το υπουργείο και τον πρόεδρο του ΕΙΠ, κ. Κούκη, η πρόσβαση. Πλέον έχουμε συνδιαχείριση της Οικίας Καβάφη μαζί με το ΕΙΠ για τα επόμενα πέντε χρόνια.

Μπορούμε πια να μιλάμε για συνάντηση του Αρχείου Καβάφη στην Αθήνα με την Οικία Καβάφη στην Αλεξάνδρεια, με τη διαφορά ότι στο αρχείο φιλοξενούνται τα πράγματα, τα βιβλία, τα έπιπλα κ.λπ. που περιστοίχιζαν τον ποιητή στο σπίτι του, ενώ στην Αλεξάνδρεια είναι τα παράθυρα, οι τοίχοι και η πόλη. Αξίζει, στο σημείο αυτό, να σημειώσουμε ότι έχουν κάνει σπουδαία δουλειά η Εύα Μανιδάκη και ο Θανάσης Δεμίρης τόσο στην Αθήνα όσο και στην Αλεξάνδρεια. Είχαμε δώσει σχετικές οδηγίες ότι δεν θέλουμε ένα μουσείο αλλά έναν βιωματικό χώρο, όπου να μπορεί κανείς να έχει την αίσθηση και όχι τη ψευδαίσθηση ότι βρίσκεται στην Οικία του Καβάφη, να νιώθει την ίδια συγκίνηση, χωρίς να χρειάζεται να πάει στην οδό Λέψιους στην Αλεξάνδρεια.

— Επειδή αναφέρατε τη Λέψιους, επιτρέψτε μου να επιμείνω στο θέμα της καταγωγής και να ρωτήσω αν έπαιξε ρόλο στην απόκτηση του αρχείου το γεγονός ότι είστε Αλεξανδρινός.
«Je parle le grec alexandrin», όπως θα έλεγε ο Ζαν Λικ Φουρέ, δηλαδή την αλεξανδρινή κοινή που είναι και η πρώτη διεθνής γλώσσα. Όλα αυτά κάπως συνδέονται και με τη βοήθεια της τύχης, που λέγαμε στην αρχή. Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλωσα σε ένα σπίτι στην Αλεξάνδρεια, από την οποία έφυγα όταν ήμουν δώδεκα χρονών, όπου γίνονταν φιλολογικές συζητήσεις για τη σχέση του Καβάφη με τον Σεφέρη και με άλλους ποιητές της εποχής του.

Θυμάμαι τη μητέρα μου, Αλεξάνδρα, να λέει ότι θεωρεί τον Καβάφη πρωτότυπο σε σχέση με τον Σεφέρη, για τον οποίο είχε την άποψη ότι μιμούνταν τον Τ.Σ. Έλιοτ. Προσωπικά μιλώντας, δεν θεωρώ καν ότι έχει νόημα αυτή η συζήτηση, αφού μου αρέσουν εξίσου και οι δύο, αλλά αυτές οι συζητήσεις γύρω από την ποίηση κάπως εγγράφονται στις αναμνήσεις μου.

Το ποιήμα «Θάλασσα του πρωιού» από αυτοσχέδιο βιβλίο του Κ.Π. Καβάφη αποτελούμενο από χειρόγραφα, έντυπα μονόφυλλα και τμήματα εντύπων επικολλημένα σε φύλλα.

— Δεν ξέρω αν θα συμφωνούσατε με τον Στρατή Τσίρκα, ο οποίος επέμενε ότι η ποίηση του Καβάφη εκφράζει έναν κοσμοπολιτισμό και έναν ελληνισμό που ξεπερνά τα σύνορα.
Δεν θα συμφωνήσω. Ο Στρατής Τσίρκας, λόγω της πολιτικής του τοποθέτησης, προσπαθούσε να αποδείξει ότι ο Καβάφης είναι αριστερός. Προσωπικά, θεωρώ ότι ο Καβάφης αποφεύγει να αναφερθεί σε έναν συγκεκριμένο γεωγραφικό τόπο ή ιστορικό χρόνο, δεδομένου ότι ακόμα και τα ιστορικά πρόσωπα που συναντάμε στα ποιήματά του τοποθετούνται σε μια αόριστη χρονική περίσταση. Ποιος, για παράδειγμα, ξέρει ακριβώς ποιος είναι ο «Καισαρίων» από το ομώνυμο ποίημα; Ακόμα και αν καταλαβαίνει ότι κάποια σχέση πρέπει να έχει με τον Μάρκο Αντώνιο και την Κλεοπάτρα, ίσως αγνοεί ότι ήταν ο γιος τους.

Με άλλα λόγια, είναι δύσκολο να ξέρει την υποκείμενη «αληθινή» ιστορία. Αντίστοιχα, μπορεί να μην ξέρει ποια είναι η «Άννα Δαλασσηνή» –ένα άγνωστο, σχετικά ποίημα–, ή ο «Μανουήλ Κομνηνός». Αλλά ίσως αυτό τελικά να μην έχει τόση σημασία. Και πάλι δεν πειράζει, καθώς ο Καβάφης επέλεξε συνειδητά να μιλήσει αν όχι εκτός τόπου και χρόνου, πέραν τούτων. Και αυτό το στηρίζω στο γεγονός ότι από τότε που άρχισε να γράφει μετά τα Αποκηρυγμένα το 1886, έχουμε την ήττα της Ελλάδας στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897, τους Βαλκανικούς Πολέμους, έναν Α’ Παγκόσμιο, τη Μικρασιατική Εκστρατεία και κατόπιν τον Διχασμό, τη Μικρασιατική Καταστροφή και στη συνέχεια διάφορες δικτατορίες.

Επρόκειτο για τριάντα χρόνια με κοσμογονικές αλλαγές, τις οποίες ο ίδιος βιώνει με τον πλέον δραματικό τρόπο, ειδικά στην περιοχή του, αλλά δεν γράφει ούτε μια γραμμή, πουθενά, για όλα όσα συμβαίνουν γύρω του. Ακόμα και ο Σολωμός, παρότι δεν πήγε στο Μεσολόγγι, αν και βρισκόταν ακριβώς απέναντι και το άκουγε να βομβαρδίζεται, έγραψε γι’ αυτό. Για τον Καβάφη όλα αυτά τα ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα δεν είχαν κυριολεκτική χρήση αλλά συμβολική.

Πηγή κειμένου: lifo