ενημέρωση 8:17, 26 May, 2022

Ο κομμουνιστής Ριχάρδος Ζόργκε, ο Λεοντόκαρδος

Ο Ρίχαρντ Ζόργκε υπήρξε ο σημαντικότερος κατάσκοπος του 20ου αιώνα, βασικός υπεύθυνος για την ήττα των ναζί, ένας επαναστάτης κομμουνιστής.

Την Παρασκευή που μας πέρασε, οι πρέσβεις στο Τόκυο των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών που δεν ντρέπονται για το ηρωικό παρελθόν τους, στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, επισκέφθηκαν από κοινού έναν τάφο και άφησαν εκεί στεφάνια τιμής, με την ευκαιρία των εορτασμών της 9ης Μαϊου, για την νίκη επί των ναζί. H κατάθεση έγινε στον τάφο του Ρίχαρντ Ζόργκε, του κομμουνιστή που άλλαξε την παγκόσμια Ιστορία, και κινήθηκε μες σε μια ρευστή και επικίνδυνη εποχή σαν το ψάρι μέσα στο νερό, διασφαλίζοντας την σοβιετική νίκη επί των ναζί. 

Αν ο Ρίχαρντ Ζόργκε ήταν δυτικός, σήμερα θα παρακολουθούσαμε ταινίες και πανάκριβες τηλεοπτικές σειρές για την συγκλονιστική ζωή και ιστορία του, τον τρόπο που έδρασε, την σημασία των πληροφοριών που συγκέντρωσε, τον άγριο θάνατό του. Δεν ήταν. Ήταν στρατιώτης και επαναστάτης. Γερμανός και Σοβιετικός. Κομμουνιστής. Δημοσιογράφος και κατάσκοπος. Οξυδερκής, αναλυτικός, διεισδυτικός, ταχύς, αποτελεσματικός. Γι’ αυτό παρέμεινε θρύλος μόνο για τους μελετητές της Ιστορίας, ένας Ήρωας της Σοβιετικής Ένωσης χωρίς όμοιό του. 

«Οι κατάσκοποι που άλλαξαν την ιστορία του πλανήτη, μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού. Ο Ρίχαρντ Ζόργκε ήταν ένας από αυτούς» Φρέντερικ Φόρσαϊθ

Ο κομμουνιστής Ριχάρδος Ζόργκε, ο Λεοντόκαρδος - The Press Project -  Ειδήσεις, Αναλύσεις, Ραδιόφωνο, Τηλεόραση

Γεννημένος στο Μπακού το 1895, γιος του Γερμανού μηχανικού Γκούσταφ, που εργαζόταν σε ορυχεία στην τότε τσαρική Ρωσία, και της Ρωσίδας συζύγου του, μεγάλωσε στο Βερολίνο, όπου μετοίκησε η οικογένεια όταν ήταν τριών ετών. Η οικογένεια των Ζόργκε ήταν βαθιά συντηρητική, ο πατέρας του ένας αυστηρός εθνικιστής οικογενειάρχης, με εννέα παιδιά, μεγαλοϊδεατιστής Γερμανός, μεγάλωσε έτσι και τα παιδιά του. Όταν ο Ρίχαρντ έφυγε για το μέτωπο, στον Α’ Παγκόσμιο, στα 18 του χρόνια, ασπαζόταν πλήρως την ιδεολογία του πατέρα του. Πολέμησε στο Δυτικό Μέτωπο, ειδε τη φρίκη του πολέμου, τραυματίστηκε σοβαρά, παρασημοφορήθηκε, και γύρισε σπίτι του άλλος άνθρωπος. Όχι γιατί τραυματίστηκε, αλλά γιατί ιδεολογικά μετακινήθηκε στο άλλο άκρο: ο εθνικισμός και ο πόλεμος ήταν εχθροί του καλού στρατιώτη Ρίχαρντ, πια. Κι ο Μαρξ, ο Ένγκελς, ο Χίλφερντιγκ βρήκαν το δρόμο για το προσκεφάλι του «πάντα πρώτου στην τάξη και με διαφορά», όπως του άρεσε να περηφανεύεται. Ακολούθησαν σπουδές Οικονομικών και η ένταξή του στο Ανεξάρτητο Σοσιαλιστικό Δημοκρατικό Κόμμα, το αποσχισθέν αριστερό κομμάτι του SPD, που σύντομα απορροφήθηκε από το Σοσιαλιστικό Κόμμα των Εργατών. Δεν του ήταν αρκετό. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του, λίγο πριν λάβει το διδακτορικό του στις πολιτικές επιστήμες, εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας, ως ένα από τα πιο δυναμικά του μέλη. «Ήθελα να μην είμαι ένα απλό μέλος, ήθελα να είμαι αληθινός επαναστάτης». Κι οι σύντροφοί του θα θυμούνται πως «δεν πολυήθελε να μιλάει για την ιστορία και το Μαρξ, αλλά για το πως θα επηρεαστεί [από τις μαρξιστικές ιδέες] η σημερινή πολιτική».

Ήταν ωραίος άνδρας και χαρισματικός. Γοητευτικός, ικανός να παρασύρει το συνομιλητή του, τον ακροατή του. Γλωσσομαθέστατος – μιλούσε άπταιστα γερμανικά, ρώσικα, αγγλικά, γαλλικά, ιαπωνικά και καλά κινεζικά. Είχε ήδη αρχίσει να εργάζεται ως δημοσιογράφος όταν ανέλαβε την φιλοξενία της σοβιετικής αποστολής στο συνέδριο του Κόμματος, το 1924, λίγο πριν κλείσει τα 30 του χρόνια. Ήταν η μόνη δουλειά που μπορούσε να θρέψει κι εκείνον και τη σύντροφό του – όπου αλλού και αν πήγε να δουλέψει, από τα ορυχεία ως το δασκαλίκι, η μαχητική κομμουνιστική του δράση οδηγούσε στην απόλυσή του. 

Στο συνέδριο ήταν που στρατολογήθηκε για το διεθνές τμήμα της Κομιντέρν, και μετακόμισε, με τη σύντροφό του, στη Μόσχα. Κατά τη βρετανική και σοβιετική παράδοση, η δημοσιογραφία θα παρέμενε η δουλειά του και, παράλληλα, θα γινόταν το προκάλυμμά του: οι κατάσκοποι των δύο αυτών κρατών εκμεταλλεύονται τις ομοιότητες των δύο επαγγελμάτων και ιστορικά προτιμούν τη δημοσιογραφία ως το ασφαλέστερο προσωπείο της αληθινής τους δράσης. Περνάει στις μυστικές υπηρεσίες της Σοβιετίας το 1929. Η δράση του αλλάζει. Ο αγωνιστής κομμουνιστής γίνεται ένας απλός άνθρωπος, με χαμηλό προφίλ, που δε συζητεί καν πολιτικά, στην πρώτη του αποστολή, στη Βρετανία, την ίδια εκείνη χρονιά, όπου συγκεντρώνει στοιχεία για την επίδραση του Κομμουνιστικού Κόμματος. Κι ύστερα, επιστροφή στη Γερμανία με μία κύρια αποστολή: να δηλώσει μετανοηθείς, να γραφτεί στο ναζιστικό κόμμα και να ξεκινήσει να εργάζεται σε ναζιστικές εφημερίδες, ως δημοσιογράφος. Ο θρυλικός κατάσκοπος Ζόργκε είχε μόλις γεννηθεί. «Μέσα στο στόμα του λύκου», θα πει μια συντρόφισσά του, Γερμανίδα: έπρεπε να αλλάξει πλήρως την εικόνα του. Οι νεανικές κομμουνιστικές του περιπέτειες ήταν όλες καταγεγραμμένες.

«Ήταν ο Τζέημς Μποντ του Στάλιν», Λε Φιγκαρό

Ως ιδεολόγος ναζί, ένα προφίλ που έχτισε σχετικά εύκολα χάρη στην εμπειρία του από τον πατέρα του και τις εφηβικές του ιδέες, ταξιδεύει στην Κίνα και την Ιαπωνία. Χτίζει το πρώτο «νηπιακό» σοβιετικό κατασκοπευτικό δίκτυο στις δύο χώρες, γίνεται ένας από τους καλύτερους δημοσιογράφους σε θέματα κινεζικής και ιαπωνικής οικονομίας – το αντικείμενο των σπουδών του. Συγκεντρώνει πληροφορίες για τις κινήσεις του Τσαγκ Κάι Σεκ, κατά τη διάρκεια του κινεζικού εμφυλίου. Μία από τις πηγές του, τόσο πρόθυμες, είναι οι Γερμανοί φιλοναζί αξιωματικοί… και το 1933 αποστέλλεται στην Ιαπωνία, με στόχο να χτίσει ένα πλήρες κατασκοπευτικό δίκτυο, με το κωδικό όνομα Ράμζαϋ. «Στόχος σου είναι να υπηρετήσεις την ειρήνη. Να κάνεις ότι είναι δυνατόν ώστε η Ιαπωνία να μην επιτεθεί στην ΕΣΣΔ».

Η Ιαπωνία είναι ένας επικίνδυνος εχθρός για τη Σοβιετική Ένωση: με την κατάληψη της Ματζουρίας έχει πια ευρεία σύνορα με την ΕΣΣΔ, που φοβάται διπλή επίθεση, και από την δυτική Ευρώπη και από την αυτοκρατορική ιμπεριαλιστική Ιαπωνία. Οι πληροφορίες, όλο και περισσότερες και πιο ασφαλείς, λένε ότι ήδη οι Ιάπωνες στρατηγοί μελετούν την εισβολή στην σοβιετική ανατολή. Τότε είναι οι Ιάπωνες που αντιμετωπίζονται ως ο πιθανότερος εισβολέας κατά της Σοβιετίας, από τη Μόσχα. 

Γυρίζει για λίγο στο Βερολίνο, για να χτίσει τους δεσμούς του με το ναζιστικό κόμμα. Μαθαίνει το «Μάιν Καμπφ» απέξω, οι γνώσεις του επί της ναζιστικής ιδεολογίας εντυπωσιάζουν και τους πιο φανατικούς. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ανέκδοτα της περιόδου, για τη ζωή του, ήταν πως έκοψε το ποτό. Του άρεσε να πίνει, ήταν άνθρωπος της δράσης και γλεντζές, όμως με τους νέους, υψηλόβαθμους ναζί, φίλους του, υπήρχε πιθανότητα να του ξεφύγει κάτι. Έκοψε το ποτό μαχαίρι, και το «πούλησε» ως αφοσίωση στο σκοπό και το ναζιστικό κίνημα. Το μετέτρεψε σε στοιχείο που θα προκαλούσε το θαυμασμό και όχι την υποψία. «Ήταν η γενναιότερη πράξη της ζωής μου», θα αστειευόταν αργότερα. Δεν θα ξανάγγιζε ποτό μέχρι την Ιαπωνία, στην οποία ξαναβρέθηκε και με ναζιστική αποστολή: δε δούλευε μόνο για εφημερίδες και πρακτορεία πια, κυρίως για την «Φρανφούρτερ Τσάιτουνγκ», αλλά και για την θεωρητική γεωπολιτική επιθεώρηση των ναζί. Στο αποχαιρετιστήριο δείπνο, πριν φύγει για την Ιαπωνία, παρακάθεται ο ίδιος ο Γιόζεφ Γκαίμπελς, ο βασιλιάς της ναζιστικής προπαγάνδας. 

«Ο Σόργκε ήταν ο δεινότερος κατάσκοπος στην ανθρώπινη Ιστορία», Ιαν Φλέμινγκ

Ο κομμουνιστής Ριχάρδος Ζόργκε, ο Λεοντόκαρδος - The Press Project -  Ειδήσεις, Αναλύσεις, Ραδιόφωνο, Τηλεόραση

Φτάνει στη Γιοκοχάμα το 1933 με το ισχυρό και θεμελιωμένο προφίλ του φανατικού ναζί δημοσιογράφου, και μαζί φανατικού εχθρού του κομμουνισμού και της ΕΣΣΔ. Με αυτό το προφίλ αρχίζει να χτίζει το δίκτυο πληροφοριών, το πρώτο τέτοιο δίκτυο των σοβιετικών στην καρδιά της Ιαπωνίας. Με πρώτο και κύριο στόχο, να μάθει πόσο σοβαρά εξέταζε η Ιαπωνία εισβολή στην ρωσική Άπω Ανατολή. Το δίκτυο που χτίζει μέσα σε ένα χρόνο φτάνει μέχρι το γραφείο του τότε πρωθυπουργού της Ιαπωνίας, Φουμιμάρο Κονόε, ενώ οι πληροφορίες διασταυρώνονται και μέσω της γερμανικής πρεσβείας στο Τόκυο: ο πιστός ναζί Ρίχαρντ είναι πάντα ευπρόσδεκτος. Οι φίλα προσκείμενοι στους ναζί Ιάπωνες πολιτικοί, οι εργαζόμενοι στη γερμανική πρεσβεία στο Τόκυο, η προσωπική φιλία που καλλιεργεί με το ναζί πρέσβυ, Χέρμπερτ φον Ντίρκσεν, και το ναζί στρατιωτικό ακόλουθο, στρατηγό Οτ, του οποίου τη σύζυγο ξελογιάζει και πείθει ότι δουλεύει για το ναζιστικό κόμμα, σε μυστική αποστολή, για να έχει κανονική ροή όλων των εκθέσεων που ο Οτ στέλνει στο Βερολίνο, όλα δουλεύουν υπέρ του. Είναι μια σχέση που ακόμη και όταν θα μάθει ο Οτ, θα την αντιμετωπίσει ως κάτι λογικό: τόσο ωραίος, ευφυής, χαρισματικός… ποια γυναίκα θα του αντισταθεί; Είναι ο Οτ που του δίνει το παρατσούκλι «ακαταμάχητος» («Richard der Unwiderstehliche»). Είναι ο Οτ που τον θεωρεί τόσο πολύτιμη πηγή για τους ναζί, που παραβλέπει «μικροπράγματα» όπως η σχέση του Ζόργκε με τη γυναίκα του. Ακόμη και όταν ο Οτ αναλαμβάνει τη Γερμανική πρεσβεία στο Τόκυο, η σχέση συνεχίζεται, και γίνεται ακόμη πιο στενή: ουσιαστικά, ο Ζόργκε είναι ο σύμβουλος του Οτ και, πολλές φορές, γράφει εκείνος τις εκθέσεις που υπογράφει και στέλνει στο Βερολίνο ο νέος πρέσβυς.

Παράλληλα, ο Ρίχαρντ ζει τη ζωή του δημοσιογράφου – πλέυ μπόυ: γυναίκες, ποτά, ξενύχτια, βόλτες με τη μοτοσυκλέτα. Το μόνο που δεν σου περνά από το νου, θα πουν όσοι τον γνώρισαν και έπεσαν θύματά του, είναι πως έχεις απέναντί σου έναν κατάσκοπο… 

Το 1935 είναι πια ικανός να ενημερώσει με ασφάλεια τη Μόσχα ότι οι Ιάπωνες δεν σχεδιάζουν να επιτεθούν στην ΕΣΣΔ. Η Ιαπωνία ετοιμάζεται να εισβάλλει στην Κίνα, ενημερώνει. Η Σιβηρία είναι ασφαλής. Τις ίδιες πληροφορίες, το ίδιο συμπέρασμα, θα συνεχίσει να στέλνει μέχρι και το 1938, όταν έρχονται από τη Δύση οι πληροφορίες ότι η Γερμανία σχεδιάζει, για τον επόμενο χρόνο, εισβολή στην Πολωνία. Η Μόσχα θεωρεί λάθος τα συμπεράσματά του, ουσιαστικά τον αγνοεί, κάποτε του τραβάει και το αυτί. Όταν το 1939 ξεκινούν συγκρούσεις στα σοβιετο- ιαπωνικά σύνορα, κι εκείνος διαβεβαιώνει ότι, παρ’ όλα αυτά, οι Ιάπωνες δεν σκοπεύουν να κλιμακώσουν, η Μόσχα τον κατηγορεί για ανίκανο να συγκεντρώσει σοβαρές πληροφορίες. Η σύγκριση μεταξύ των κινδύνων που υπόκειτο ο πιστός κομμουνιστής, ο οποίος έπαιζε με τόση επιτυχία το ναζί, και της αντιμετώπισης που είχαν οι πληροφορίες του είναι εξοργιστική. Όμως, οι καλές σχέσεις του Ζόργκε με το Μπουχάριν και οι «τροτσκιστικές» τάσεις του ήταν ο λόγος που ο Στάλιν τον θεωρούσε πάντα αντίπαλό του. Δυτικοί σχολιαστές έχουν γράψει πως «ο Στάλιν δεν άξιζε έναν Ζόργκε»: ξεχνούν πως ο Ζόργκε, όσο κι αν οι ίδιοι τον ονομάζουν έτσι, δεν ήταν κατάσκοπος του Στάλιν, αλλά υπηρέτης του κομμουνισμού. 

«Με τους Μποντ και τους Σμάιλυ, σα να ξεχάσαμε τον μεγαλύτερο κατάσκοπο του 20ου αιώνα, το Ζόργκε του Στάλιν, που άλλαξε την Ιστορία», Καρλ Μπερστίν

Ο κομμουνιστής Ριχάρδος Ζόργκε, ο Λεοντόκαρδος - The Press Project -  Ειδήσεις, Αναλύσεις, Ραδιόφωνο, Τηλεόραση

Δεν πτοείται. Συνεχίζει τη δουλειά του. Τέλη του 1940 μαθαίνει και αρχές του 1941 επιβεβαιώνει τις προετοιμασίες της Επιχείρησης Μπαρμπαρόσα. Ενημερώνει αμέσως τη Μόσχα, δίνει και πιθανή ημερομηνία – από την αρχή, έπεσε ελάχιστα έξω: «Το Βερολίνο ενημέρωσε τον Οτ πως η γερμανική εισβολή θα γίνει τέλη Ιουνίου. Ο Οτ είναι 95% βέβαιος ότι θα επιτεθούν». Και λίγο αργότερα, «περιμένετε την επίθεση στις 15 Ιουνίου». Στις 15 Ιουνίου, με νέο μήνυμα, ενημέρωνε: «Η επίθεση θα ξεκινήσει 22 Ιουνίου». Στις 20 Ιουνίου του 1941, δύο μόλις μέρες πριν όντως ξεκινήσει η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα ενημέρωνε πως «ο Οτ υποστηρίζει πως η σύγκρουση Γερμανίας και ΕΣΣΔ είναι αναπόφευκτη» και πως ήδη οι Ιάπωνες στρατιωτικοί «μελετούσαν την αντίδρασή τους» μετά την εισβολή. Οι πληροφορίες φτάνουν στο Στάλιν που τις θεωρεί «βλακείες» που έρχονταν από «αυτό το μπάσταρδο που κατοικοεδρεύει σε γιαπωνέζικα μπουρδέλα». 

Δεν πτοείται, συνεχίζει να ενημερώνει – ο Ρίχαρντ δε δουλεύει για το Στάλιν, δουλεύει για την επανάσταση. Στέλνει νέες πληροφορίες που δείχνουν ότι οι Ιάπωνες δεν θα επιτεθούν στην ΕΣΣΔ αλλά στην Ινδοκίνα. Με την έναρξη της γερμανικής εισβολής, στέλνει πληροφορίες για τις πιέσεις που ασκούν οι Γερμανοί στους Ιάπωνες, να ανοίξουν το μέτωπο της Σιβηρίας. Η Ιαπωνική πλευρά το εξετάζει αλλά «όχι για φέτος». Φέτος, το δεύτερο μισό του 1941, «εξετάζει τον πόλεμο με τις ΗΠΑ και τη Βρετανική Αυτοκρατορία». Δύο μήνες πριν το Περλ Χάρμπορ, άλλωστε, έχει ήδη ενημερώσει την ΕΣΣΔ ότι επίκειται και αυτή η επίθεση. Η Ιαπωνία «δεν πρόκειται να επιτεθεί στην ΕΣΣΔ αν οι Γερμανοί δεν πάρουν τη Μόσχα» ή «κάποια πόλη στο Βόλγα». 

Τώρα πια, μετά την εκδήλωση της ναζιστικής, γερμανικής εισβολής, οι πληροφορίες του θεωρούνται απολύτως ασφαλείς. Με τη βεβαιότητα ότι οι Ιάπωνες δεν θα επιτεθούν, ο Κόκκινος Στρατός μπορεί με ασφάλεια να μεταφέρει δυνάμεις από τη Σιβηρία και τη σοβιετική Άπω Ανατολή, στο Δυτικό Μέτωπο, όπου συμμετέχουν στη Μάχη της Μόσχας, την πρώτη σημαντική ήττα των ναζί στον Β΄ Παγκόσμιο. 

«Σε όλη μου τη ζωή δεν συνάντησα κανέναν άλλον τόσο σπουδαίο άνθρωπο», Μιτσουσάντα Γιοσικάουα, εισαγγελέας στη δίκη του Ζόργκε

Ο κομμουνιστής Ριχάρδος Σόργκε, ο Λεοντόκαρδος - The Press Project -  Ειδήσεις, Αναλύσεις, Ραδιόφωνο, Τηλεόραση

Η δράση του είναι τέτοια, τόσο αποτελεσματική, που, μετά τον πρώτο χρόνο του πολέμου, Γερμανοί και Ιάπωνες αρχίζουν να αναζητούν την μυστηριώδη πηγή των πληροφοριών που λαμβάνει η Μόσχα. Τέλη του 1941, αφού κάποια μηνύματά του γίνουν αντιληπτά και καταγραφούν, αρχίζουν να τον παρακολουθούν. Οι Γερμανοί καταλήγουν ότι είναι ένας κανονικός ναζί δημοσιογράφος, δεν είναι αυτός η πηγή των πληροφοριών που ρέουν προς την ΕΣΣΔ. Όχι όμως και οι Ιάπωνες, που κατορθώνουν να «σπάσουν» το δίκτυό του, και μέσω ανακρίσεων να φτάσουν σε αυτόν. Ειρωνεία της τύχης: χρησιμοποιούν, για να τον αποκαλύψουν, μια γυναίκα κατάσκοπο, που «ρίχνουν» δίπλα του.

Συλλαμβάνεται στις 18 Οκτωβρίου του 1941 στο Τόκυο. Όταν ο Οτ θα ενημερωθεί για τη σύλληψη, γίνεται έξαλλος, που ενοχλούν τον φίλο του οι «υστερικοί Ιάπωνες».  Όμως οι πληροφορίες που συγκεντρώνουν οι Ιάπωνες είναι καταλυτικές. Ο Ζόργκε βασανίζεται ολόκληρα μερόνυχτα, και στο τέλος ομολογεί, υπό τον όρο ότι καμία από τις συζύγους των μελών του δικτύου του δε θα διωχθεί. 

Στις 7 Νοεμβρίου του 1944, στις 10:20 το πρωί, τοπική ώρα, εκτελέστηκε, δι’ απαγχονισμού, στο προαύλιο της φυλακής Σούγκαμο όπου εκρατείτο. Η ΕΣΣΔ παραδέχθηκε το ρόλο του επίσημα το 1964, όταν και του αποδόθηκε ο τίτλος του Ήρωα της Σοβιετικής Ένωσης. 

Τελευταία τροποποίηση στιςΔευτέρα, 09 Μαΐου 2022 10:49

Προσθήκη σχολίου

Βεβαιωθείτε ότι εισάγετε τις (*) απαιτούμενες πληροφορίες, όπου ενδείκνυται. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.