Λέων Τρότσκι Ημερολόγιο της εξορίας 1935.
ΛΕΩΝ ΤΡΟΤΣΚΙ
Ημερολόγιο της εξορίας 1935.
Διαθήκη 1940
Μετάφραση Λ. Μιχαήλ
Πρόλογοι Jean Van Heijenoort - Alfred Rosmer
Εκδόσεις Αγρα, 2015,
Η περιοχή όπου βρίσκεται το γαλλικό νεκροταφείο της Πόλης του Μεξικού είναι από τις πλέον επικίνδυνες. Ο οδηγός του ταξί που πριν από χρόνια τού ζήτησα να με πάει εκεί στην αρχή αρνήθηκε και χρειάστηκε να τον δωροδοκήσω. Ηθελα να δω πού ήταν θαμμένος ο λησμονημένος για χρόνια σπουδαίος συγγραφέας Βικτόρ Σερζ και ακόμη περισσότερο εκείνη η μαθηματική διάνοια ονόματι Ζαν βαν Χάιγενουρτ που το 1932 εγκατέλειψε τις σπoυδές του και πήγε να συναντήσει τον Τρότσκι στην Τουρκία όπου ζούσε εξόριστος από το 1929.
Ο Τρότσκι έμεινε στην Τουρκία ως τον Ιούλιο του 1933. Τότε έγραψε δύο από τα σημαντικότερα έργα του: την Ιστορία της Ρωσικής Επανάστασης και το Η ζωή μου. Από εκεί έφυγε για τη Γαλλία όπου έμεινε ως τις 13 Ιουνίου 1935, όταν αναχώρησε για τη Νορβηγία. Στη Νορβηγία έμεινε ως το 1936 που έφυγε για το Μεξικό. Εκεί θα έφτανε το μακρύ χέρι του Στάλιν. Στις 20 Αυγούστου 1940 ένας πράκτορας των σταλινικών, ο Ραμόν Μερκαντέρ, θα τον δολοφονούσε μέσα στο σπίτι το οποίο είχε παραχωρήσει στον Τρότσκι η μεξικανική κυβέρνηση, στο Κογιοακάν, προάστιο της Πόλης του Μεξικού, χτυπώντας τον στο κεφάλι με μια ορειβατική αξίνα.
Στις 27 Φεβρουαρίου 1940 ο Τρότσκι, σαν να προαισθανόταν το τέλος του, έγραψε τηΔιαθήκη του, ένα σύντομο κείμενο. Είχαν επιχειρήσει άλλη μία φορά να τον δολοφονήσουν. Στις 24 Μαΐου ένοπλοι με επικεφαλής τον μουραλίστα ζωγράφο Νταβίντ Αλφάρο Σικέιρος πολυβόλησαν το σπίτι του.
«Υποκατάστατο της δημοσιογραφίας»
Από τις 7 Φεβρουαρίου 1935 ως τις 8 Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς ο Τρότσκι κράτησε ημερολόγιο εξηγώντας ότι καταφεύγει σε αυτό σαν ένα «υποκατάστατο της δημοσιογραφίας» επειδή είναι «αποκομμένος από την πολιτική δράση».
Το Ημερολόγιο της εξορίας είναι μέρος του Αρχείου Τρότσκι που βρίσκεται στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Εκδόθηκε το 1958 με πρόλογο του Χάιγενουρτ, ο ρόλος του οποίου στην τακτοποίηση και στην ταξινόμηση των ντοκουμέντων που περιέχει το Αρχείο υπήρξε αποφασιστικός. Ηταν ένας φόρος τιμής στον παλιό του μέντορα.
Ανάμεσα στις φυσιογνωμίες του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος ο Τρότσκι διέθετε χωρίς αμφιβολία το μεγαλύτερο λογοτεχνικό ταλέντο και η καλλιέργειά του ήταν εξαιρετική, όπως άλλωστε και η ρητορική του δεινότητα και η στρατιωτική του ιδιοφυΐα. Το ταλέντο του στο γράψιμο είναι εμφανέστατο και στο Ημερολόγιο εξορίας, όπως και η ικανότητά του να διαβάζει τον πολιτικό χάρτη της εποχής του και να αξιολογεί τα πρόσωπα που βρίσκονταν στο προσκήνιο. Μπορεί κανείς να αμφισβητεί την άποψη ότι αν επικρατούσε στην εσωκομματική διαμάχη δεν θα ήταν όσο ανάλγητος υπήρξε ο Στάλιν. Δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι ο Τρότσκι επηρέασε τους περισσότερους σημαντικούς διανοουμένους, ευρωπαίους και ιδίως αμερικανούς, ασχέτως του ότι μετά τις Δίκες της Μόσχας και τον θάνατό του οι περισσότεροι εγκατέλειψαν την Αριστερά, ενώ δεν ήταν λίγοι και όσοι έκαναν θεαματική στροφή προς τη Δεξιά.
Οι λογοτεχνικές αρετές του Τρότσκι είναι εμφανέστατες και στο Ημερολόγιο, από όπου αναδύονται πτυχές της προσωπικότητας και της ευαισθησίας του, η οποία υποχωρεί μόνον όταν προβάλλονται το πολιτικό καθήκον και η κριτική, που εκφράζεται πάντοτε με οξύτητα. Τα κύρια μελήματά του βεβαίως είναι η κατάσταση της Αριστεράς στην Ευρώπη, οι σχέσεις της με την Κομιντέρν, ο τρόπος με τον οποίο χειρίζεται ο Στάλιν τα ζητήματα του κομμουνιστικού κινήματος σε όλον τον κόσμο αλλά και οι σχέσεις του με τους συμμάχους ή τους αντιπάλους του.
Οικογενειακά δράματα
Η κριτική του διατυπώνεται, όπως θα περίμενε κανείς, «από τα αριστερά» και δεν είναι λίγα τα σημεία όπου αποκαλύπτει τις παλινωδίες και τις ευκαιριακές συμμαχίες παλιών του συντρόφων (του Ζινόβιεφ και του Κάμενεφ λόγου χάριν). Τα οικογενειακά του δράματα ήταν επίσης καθοριστικά - και ας προσπαθεί να μην τον καταβάλουν.
Ο Τρότσκι είχε τέσσερα παιδιά. Τη Ζινάιντα (από τον πρώτο του γάμο), που έπασχε από φυματίωση και αυτοκτόνησε το 1933, τη Νίνα (επίσης από τον πρώτο του γάμο), που πέθανε από φυματίωση το 1926, και δύο γιους από τον δεύτερο γάμο του με τη Νατάλια Σέντοβα: τον Λεβ (που πέθανε σε νοσοκομείο του Παρισιού το 1938 αλλά πολλοί πιστεύουν ότι δολοφονήθηκε από τις μυστικές υπηρεσίες του Στάλιν) και τον Σεργκέι.
Στο Ημερολόγιο ο Τρότσκι αναφέρεται συχνά στον Σεργκέι, έναν ικανότατο μηχανικό που δεν τον ενδιέφερε η πολιτική και σε πολύ νεαρή ηλικία είχε γίνει καθηγητής στο Πολυτεχνείο της Μόσχας, ο οποίος όμως φυλακίστηκε και εκτελέστηκε το 1937 την περίοδο του Μεγάλου Τρόμου (για να «αποκατασταθεί», κατά τον ανατριχιαστικό ευφημισμό, το 1988).
Ο Τρότσκι δεν αλληλογραφούσε με τον Σεργκέι στη διάρκεια της παραμονής του στη Γαλλία για λόγους προληπτικούς. Γράμματα έγραφε στον γιο της μόνο η Νατάλια. Αλλά αυτό δεν ήταν αρκετό για να του σώσει τη ζωή.
Στο Ημερολόγιο διαβάζουμε λεπτομέρειες από τη νομαδική ζωή που ήταν αναγκασμένος να ζει ο Τρότσκι, για τους ανθρώπους του στενού του περιβάλλοντος αλλά και για βιβλία που διάβασε, για την πολιτική κατάσταση της Γαλλίας και τους κινδύνους που συνεπαγόταν η άνοδος του φασισμού στην Ευρώπη. Συχνά συναντούμε αναφορές στην Οκτωβριανή Επανάσταση, στον Λένιν και στη συνεργασία του μαζί του, στους παλιούς μπολσεβίκους, στα στελέχη του Στάλιν και φυσικά στον ίδιο τον Στάλιν. Εντυπωσιακό είναι το ότι αυτός ο ακλόνητος άνθρωπος είχε μια τάση κατάθλιψης, προϊόν προφανώς του γεγονότος ότι ήταν αναγκασμένος να παρακολουθεί από μακριά το πολιτικοκοινωνικό γίγνεσθαι στη Σοβιετική Ενωση.
Το όνειρο με τον Λένιν
Το Ημερολόγιο περιέχει και ένα όνειρο που είχε δει, όπου πάνω σε ένα πλοίο συνομιλούσε με τον Λένιν, ο οποίος ήταν νεκρός από το 1924. Να τι σημειώνει ανάμεσα σε άλλα στις 26 Ιουνίου 1935:
«Φαίνεσθε σαν να 'χετε συσσωρεύσει νευρική κόπωση, πρέπει ν' αναπαυθείτε» (του λέει ο Λένιν). «Αντικρίζοντας τον Λένιν» (λέει ο Τρότσκι) «θυμήθηκα πως ήταν πεθαμένος. Αμέσως προσπάθησα να αποδιώξω αυτή τη σκέψη, για να μπορέσω να τελειώσω τη συζήτηση».
Το όνειρο απασχόλησε τον γάλλο ψυχαναλυτή Ζαν Λακάν στο (ανέκδοτο, δυστυχώς, στα ελληνικά) Σεμινάριο ΙV και τον «μαθητή» του Σλαβόι Ζίζεκ. Σχολιάζοντας τις απόψεις τους ο Σάββας Μιχαήλ έγραψε ένα ενδιαφέρον δοκίμιο με τίτλο Φαντασμάτων επίσκεψις ή Το όνειρο του Τρότσκι, μέρος του οποίου παρατίθεται ως επίμετρο στην ελληνική έκδοση τουΗμερολογίου εξορίας. Ο Μιχαήλ αποφαίνεται πολύ σωστά πως «Το Υπαρξιακό δεν μπορεί να ακρωτηριαστεί από το Ιστορικό».
Το βιβλίο δεν μπορεί να διαβαστεί από τον σημερινό αναγνώστη και να κατανοηθεί σε βάθος από μόνο του. Γι' αυτό και η έκδοση συνοδεύεται από τις σημειώσεις που κατήρτισε ο αείμνηστος μεταφραστής του Λ. Μιχαήλ (Μιχάλης Λίλλης) και αφορούν ονόματα και ιστορικά γεγονότα (μικρά ή μεγάλα) της εποχής. Με τον τρόπο αυτόν το κείμενο αποκτά τη δραστικότητα που θα είχε αν δημοσιευόταν τον καιρό που γράφτηκε. Το γενικότερο ιστορικό περίγραμμα είναι γνωστό στον μέσο αναγνώστη, όμως τα γεγονότα, όπως τα περιγράφει ο Τρότσκι, αποκτούν άλλη διάσταση. Εχει σημασία το πώς παρουσιάζει και σχολιάζει τα πραγματικά πρόσωπα (ακόμη κι όταν εμφανώς τα αδικεί), τα γεγονότα αλλά και τα ιδεολογικά φαντάσματα που στοίχειωσαν τεράστιες μάζες ανθρώπων.
Θα πρέπει να τονίσουμε πως αν κάποιος θέλει να κρίνει τις κρίσεις του Τρότσκι για τα πρόσωπα στα οποία αναφέρονται θα πρέπει να γνωρίζει ποια ήταν η τύχη τους και πόσα από αυτά εξαφανίστηκαν αργότερα, με τις Δίκες της Μόσχας και την περίοδο του Μεγάλου Τρόμου, λαμβάνοντας μάλιστα υπόψη ποιοι ήταν και πώς συμπεριφέρονται όσοι υπήρξαν σύντροφοι, σύμμαχοι ή αντίπαλοι του Τρότσκι στην εσωκομματική διαμάχη. Οσο κι αν, καθώς λέμε, οι πρωταγωνιστές της Ιστορίας κρίνονται από τις πράξεις τους, έχει μεγάλη σημασία η γνώμη που είχαν για αυτούς εκείνοι που συμπορεύθηκαν ή υπήρξαν αντίπαλοί τους.
Τον Τρότσκι τον συνοδεύουν και σήμερα ο σκοτεινός μύθος και το ιστορικό ανάθεμα που έριξαν πάνω του σταλινικοί και παράλληλα η αγιογραφική εικόνα που δημιούργησαν για αυτόν οι σύμμαχοι και οι οπαδοί του. Ο ίδιος αποκαλύπτει εδώ την ανθρώπινη πλευρά του κι αυτό μάς βοηθά να κατανοήσουμε και το πολιτικό και το προσωπικό του δράμα. Ως έναν βαθμό και τις φοβερές καταστροφές που επακολούθησαν.
Ο μαθηματικός με το περίστροφο
Είκοσι ετών ήταν ο νεαρός που εγκατέλειπε τις σπουδές του στα μαθηματικά και από τη Μασσαλία έπαιρνε το πλοίο να συναντήσει στην Πρίγκιπο της Τουρκίας όπου ζούσε εξόριστος τον Τρότσκι, το πολιτικό του είδωλο. Οταν πολλά χρόνια αργότερα τον ρώτησαν για ποιον λόγο θαύμαζε τον Τρότσκι και όχι τον Στάλιν, απάντησε: «Ηταν θέμα ύφους. Λογοτεχνικού ύφους. Αρκούσε να διαβάσεις πέντε αράδες από τον έναν και πέντε από τον άλλον». Αλλά τα επτά χρόνια που πέρασε ο Χάιγενουρτ δίπλα στον Τρότσκι δεν είχαν να κάνουν με το «ύφος». Ανέλαβε πλήθος καθήκοντα, με πρώτο εκείνο του σωματοφύλακα. Αν λ.χ. επισκεφθεί κανείς το σπίτι του Τρότσκι στο Κογιοακάν του Μεξικού μπορεί να δει το μέρος όπου κοιμόταν ο Χάιγενουρτ με το πιστόλι κάτω από το μαξιλάρι.
Ο νεαρός ήταν θαρραλέος, αποφασισμένος να δώσει και τη ζωή του για τον Τρότσκι. Ηταν επιπλέον ευφυέστατος, γλωσσομαθής, ακούραστος. Μετέφραζε τα κείμενα του μέντορά του σε τρεις τουλάχιστον γλώσσες, κανόνιζε τις μετακινήσεις του από την Τουρκία στη Γαλλία και από εκεί στη Νορβηγία και τέλος στο Μεξικό, και ήταν η «ένοπλη νταντά» του εγγονού του Τρότσκι φροντίζοντας τα πάντα.
Αλλά στο Κογιοακάν θα συνέβαιναν όσα θα τον απομάκρυναν από τον μέντορά του. Ο Τρότσκι θα είχε ερωτική σχέση με τη Φρίντα Κάλο, σύζυγο του Ντιέγκο Ριβέρα, αλλά με την Κάλο είχε ερωτικό δεσμό και ο Χάιγενουρτ. Η ρήξη επήλθε το 1939 και ο Χάιγενουρτ έφυγε για τη Νέα Υόρκη όπου έγινε φίλος με τον Νικόλαο Κάλας, για να τσακωθούν μετά από ένα διάστημα.
Εναν χρόνο μετά την αναχώρησή του από το Μεξικό η δολοφονία του Τρότσκι τον έριξε στην κατάθλιψη και στις τύψεις. Αν δεν είχε φύγει, θα είχε καταλάβει αμέσως, από την προφορά του, ότι ο Ισπανός Ραμόν Μερκαντέρ που δολοφόνησε τον Τρότσκι καταφέρνοντας να αποκτήσει επαφή μαζί του και να μπει στο σπίτι δεν ήταν Βέλγος, όπως παρουσιάστηκε.
Ο Χάιγενουρτ αποφάσισε να επιστρέψει στα μαθηματικά το 1945, στα 33 του χρόνια. Γρήγορα έγινε καθηγητής της Λογικής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και στη συνέχεια στο Κολούμπια, στο Μπραντάις, στο Στάνφορντ και στο Χάρβαρντ. Είναι μάλλον βέβαιο ότι το αντάλλαγμα υπήρξε βαρύ: έπρεπε να συνεργαστεί με το FBI που ήδη τον είχε ανακρίνει το 1942. Αλλά χωρίς αυτόν δεν θα είχε ταξινομηθεί σωστά το αρχείο του Τρότσκι που βρίσκεται στο Χάρβαρντ, ούτε και θα φωτίζονταν τα πολλά και κρυπτικά, γραμμένα σε αλληγορική γλώσσα, κείμενα που περιέχει τα οποία, γνωρίζοντας πρόσωπα και πράγματα από πρώτο χέρι, φρόντισε να εφοδιάσει με αμέτρητες επεξηγηματικές σημειώσεις.
Η ερωτική ζωή του υπήρξε και εκείνη θυελλώδης. Παντρεύτηκε και χώρισε τέσσερις φορές. Η τελευταία (ψυχωτική) γυναίκα του το 1986 του ζήτησε να πάει να τη συναντήσει στο Μεξικό απειλώντας τον ότι αν δεν δεχόταν θα αυτοκτονούσε. Τον πυροβόλησε στο κεφάλι με ένα κολτ την ώρα που κοιμόταν και με το ίδιο πιστόλι αυτοκτόνησε και η ίδια. «Η πρώτη μου σκέψη ήταν πως πρόκειται για το λογοτεχνικό μοτίβο της αιώνιας επιστροφής» αποφάνθηκε ένας άλλος μαθηματικός, ο Στέφαν Μπάουερ Μέγκελμπεργκ.
Συνιστώ στον αναγνώστη που θα διαβάσει το Ημερολόγιο εξορίας να ανατρέξει και σε ένα άλλο βιβλίο, το οποίο κυκλοφόρησε το 1997 και πέρασε σχεδόν απαρατήρητο: το Πολιτική, λογική και έρωτας της Ανίτας Μπέρντμαν Φέφερμαν (που πέθανε τον περασμένο Απρίλιο). Είναι μια συναρπαστική βιογραφία του Χάιγενουρτ (παρά τις όποιες αφέλειες), τον οποίο η συγγραφέας γνώριζε προσωπικά και μας λέει πολλά τόσο για τη ζωή του ίδιου όσο και του Τρότσκι από το 1932 ως τη δολοφονία του.
Γράφει η Δρ. Αναστασία Μοσχοβάκη