Τι σημαίνει να είσαι ο αδελφός του Τσε; «Σημαίνει ότι είσαι ο αδελφός ενός ανθρώπου που έκανε εξαιρετικά πράγματα - όχι, όμως, ενός θρύλου, απεχθάνομαι τους θρύλους. Ο Ερνέστο δεν ξεπήδησε από το πουθενά ή από κάποιον κόσμο ανώτερων ανθρώπων. Προερχόταν από μια οικογένεια με πολλές διαφορετικές πλευρές, γεμάτη προτερήματα και ελαττώματα», απαντά ο Χουάν Μαρτίν Γκεβάρα

Στο τελευταίο τραπέζι, στο βάθος της Panera Rosa, μιας μοδάτης καφετέριας στο κοσμικό Soho -όχι του Λονδίνου ή της Νέας Υόρκης αλλά του Μπουένος Αϊρες- κάθεται ένας γηραιός κύριος με άσπρα μαλλιά και παχύ άσπρο μουστάκι. Φοράει γυαλιά και είναι ντυμένος όπως θα περίμενε κανείς να ντύνεται ένας άνδρας ηλικίας άνω των ογδόντα ετών. Τον πλησιάζει μια νεαρότατη όσο και ευγενική σερβιτόρα και της παραγγέλνει ένα τσάι και δύο κρουασάν. Εκ πρώτης όψεως δείχνει να είναι έξω από τα νερά του -το μαγαζί είναι βαμμένο σε αποχρώσεις του ροζ και παίζει ποπ μουσική-ωστόσο ο ίδιος δηλώνει πως «Este lugar es perfecto!» -αυτό το μέρος είναι τέλειο- κυρίως επειδή δεν τον αναγνωρίζει κανένας.

Γιατί, όμως, ένας ηλικιωμένος κύριος που διανύει την ένατη δεκαετία της ζωής του θέλει να περνάει απαρατήρητος στην πρωτεύουσα της Αργεντινής, στην ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή της οποίας ζουν περισσότεροι από 15 εκατομμύρια άνθρωποι; Επειδή είναι ο μικρότερος αδελφός του Ερνέστο Γκεβάρα, του «Τσε», του κατεξοχήν επαναστάτη του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα ο θρύλος του οποίου εξακολουθεί να επιζεί, σχεδόν εξήντα χρόνια μετά από την εν ψυχρώ δολοφονία του σε ένα χωριό της Βολιβίας τον Οκτώβριο του 1967.

O Γκεβάρα το 1959 με στρατιωτική στολή και πούρο στο στόμα (Photo by Hulton Archive/Getty Images)

Ο Τσε είχε τέσσερα αδέλφια, δύο αδελφούς και δύο αδελφές, όμως εν ζωή βρίσκεται μόνον ο Χουάν Μαρτίν Γκεβάρα, ηλικίας 83 ετών σήμερα. Στα νιάτα του βάδισε στα ίχνη του αδελφού του, υιοθετώντας παρόμοιες επαναστατικές ιδέες. Το πλήρωσε, όμως, με οχτώ χρόνια φυλακή, την περίοδο που ήταν στέλεχος του Επαναστατικού Εργατικού Κόμματος της Αργεντινής. Τότε εκτελούσε χρέη συνδικαλιστή, ωστόσο κατά τη διάρκεια της ζωής του υπήρξε επίσης επαγγελματίας οδηγός, εκδότης, βιβλιοπώλης και έμπορος κουβανέζικων πούρων και ρουμιού. Είναι ο μοναδικός από τα αδέλφια Γκεβάρα που δεν σπούδασε, επρόκειτο, όμως, για συνειδητή επιλογή: «Ηθελα να είμαι προλετάριος και έγινα φορτηγατζής», ανέφερε ο ίδιος, συνομιλώντας με τον Αντρέα Πασκουαλέτο της Corriere della Sera, ο οποίος ταξίδεψε στο Μπουένος Αϊρες για να τον συναντήσει.

«Σε ξαφνιάζει κάπως το τελευταίο από τα αδέλφια του Ερνέστο. Είναι χειμαρρώδης και κεφάτος. Μιλάει και τρώει το κρουασάν του και μετά ξεσπάει σε γέλια ενώ η δυνατή του φωνή ακούγεται σε όλο το μαγαζί. Επειτα σταματάει και σε κοιτάζει», γράφει ο ιταλός δημοσιογράφος. «Κύριε Γκεβάρα, θα μπορούσα να σας κάνω χίλιες ερωτήσεις. Πόσο χρόνο έχουμε στη διάθεσή μας;», τον ρώτησε καταρχάς. «Hablame», «μίλα μου», τον προέτρεψε ο συνομιλητής του, οπότε εκείνος τον ρώτησε το αναμενόμενο: «τι σημαίνει να είσαι ο αδελφός του Τσε;». «Σημαίνει ότι είσαι ο αδελφός ενός ανθρώπου που έκανε εξαιρετικά πράγματα – όχι, όμως, ενός θρύλου, απεχθάνομαι τους θρύλους», απάντησε ο Χουάν Μαρτίν Γκεβάρα.

Δηλαδή; «Ο Ερνέστο δεν ξεπήδησε από το πουθενά ή από κάποιον κόσμο ανώτερων ανθρώπων. Προερχόταν από μια οικογένεια με πολλές διαφορετικές πλευρές, γεμάτη προτερήματα και ελαττώματα», εξήγησε.

Ο Τσε, η κόρη του Αλέιδα και ο Φιντέλ Κάστρο το 1963 (Photo by Imagno/Getty Images)

Παραδέχτηκε, μάλιστα, πως οι Γκεβάρα, ως οικογένεια ήταν «λίγο παλαβοί. Οι γονείς μου προέρχονταν από πλούσιες και σημαντικές οικογένειες, αλλά μαζί αποτελούσαν ένα εκκεντρικό ζευγάρι. Ο πατέρας μου ήταν ένα κολιμπρί, μία εδώ, μία εκεί, χα χα, με καταλαβαίνεις; Του άρεσαν οι γυναίκες, λάτρευε το τανγκό, ήταν απρόβλεπτος, ευφάνταστος, οπορτουνιστής, ελεύθερο πνεύμα, ένας γητευτής.

Η μητέρα μου ήταν μορφωμένη, διανοούμενη, φεμινίστρια, αντισυμβατική, αυστηρή. Εμείς, τα παιδιά, ήμασταν το αποτέλεσμα αυτού του μείγματος. Και σε εκείνο το σπίτι υπήρχε ένας θεμελιώδης κανόνας: έπρεπε να έχεις χιούμορ καθώς βασίλευε η ειρωνεία». Πώς, όμως, έβλεπε τον κατά δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερο αδελφό του ο Χουάν Μαρτίν όταν ήταν μικρός; «Για μένα ήταν μια αχτίδα φωτός. Ηταν ο μεγάλος αδελφός που έκανε απίστευτα πράγματα – έφευγε, ταξίδευε, ζούσε περιπέτειες. Επαιζε ράγκμπι και έτρεχε σαν δαιμονισμένος, παρότι είχε άσθμα, πήγαινε για ορειβασία στα βουνά, έτρεχε με τη μηχανή, ήταν θαρραλέος, διασκεδαστικός, τρελός.

Θυμάμαι μια φορά που άρχισε να περπατάει, ισορροπώντας, πάνω στην κουπαστή ενός κιγκλιδώματος· ένα λάθος βήμα αρκούσε για να πέσει στο κενό από ύψος που δεν θα γλίτωνε. Ηταν ικανός να κάνει παιδαριώδεις τρέλες αλλά και να είναι απόλυτα σοβαρός, καταβρόχθιζε τα βιβλία, όπως άλλωστε και η μητέρα μου. Ηταν επίσης εξαιρετικός σκακιστής και μεγάλος λάτρης του ματέ [εθνικό αφέψημα της Αργεντινής]. Αλλά οι μεγαλύτερες αρετές του ήταν κυρίως η αυτοειρωνεία και η ευσυνειδησία». Ερωτηθείς για την περίφημη, πολύμηνη περιοδεία του αδελφού του στη Νότια Αμερική (το 1952 μαζί με τον φίλο του Αλμπέρτο Γκρανάδο, πάνω σε μία μοτοσικλέτα) κατά την οποία ο Ερνέστο, τότε 23χρονος φοιτητής της Ιατρικής, άρχισε να μεταμορφώνεται σταδιακά σε επαναστάτη, ο Χουάν Μαρτίν Γκεβάρα σημείωσε καταρχάς πως «δεν ήταν η πρώτη φορά που έφευγε για ένα ταξίδι.

Από πολύ μικρός είχε αρχίσει να αποστρέφεται τον πολιτισμό. Ελεγε ότι τα πλήθη στις πόλεις κινούνταν στον ρυθμό του θορύβου που είναι το αντίθετο της γαλήνης». «Αρχικά ταξίδευε με ποδήλατο, στη συνέχεια, όμως, ξεκίνησε να ταξιδεύει ολοένα πιο μακριά και άρχισε να παίρνει τη μηχανή. Εκείνη τη φορά, με τον Αλμπέρτο, ήθελαν να φτάσουν μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ομως, όπως είναι γνωστό, η Poderosa [η μοτοσικλέτα τους] έμεινε στη Χιλή. Για μένα αυτό που έκαναν ήταν φανταστικό· για τον πατέρα μου ήταν μια αδιανόητη βλακεία. Ηταν έξω φρενών, γιατί ήθελε ο Ερνέστο να τελειώσει την ιατρική. Οταν οι δρόμοι τους χώρισαν στη Βενεζουέλα και ο αδερφός μου γύρισε πίσω, στήθηκε ολόκληρη γιορτή.

Οπως είχε υποσχεθεί στον πατέρα μου, πήρε γρήγορα το πτυχίο του, έγινε γιατρός, αλλά μετά έφυγε εκ νέου και δεν γύρισε ποτέ ξανά. Για μερικά χρόνια επικοινωνούσαμε μόνο με επιστολές. Κάθε φορά που έφτανε ένα γράμμα στο σπίτι επρόκειτο για μεγάλο γεγονός. Μαζευόμασταν όλοι κι άρχιζε η τελετουργία της ανάγνωσης, που έπαιρνε ώρα λόγω των ορνιθοσκαλισμάτων που έκανε. Ηταν γράμματα τρυφερά και ειλικρινή· έγραφε για τις άθλιες συνθήκες των μεταλλωρύχων στη Βολιβία, για τους ιθαγενείς στο Περού, για τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό στην Κόστα Ρίκα. Και, τελικά, κατέληξε στην Κούβα, να κάνει επανάσταση με τον Φιντέλ Κάστρο».

Μετά την πτώση της δικτατορίας Μπατίστα, ο Τσε υπηρέτησε μεταξύ άλλων ως υπουργός της κυβέρνησης του Φιντέλ Κάστρο. Εδώ μιλά στη Διαμερικανική Διάσκεψη για Οικονομικά και Κοινωνικά Θέματα, στις 8 Αυγούστου του 1961

Μάλιστα ο μικρότερος αδελφός του πήγε να τον βρει, μαζί με την υπόλοιπη οικογένεια, στην νησιωτική χώρα μετά από την επικράτηση των «barbudos», των γενειοφόρων του Φιντέλ και του Τσε, επί της δικτατορίας του Φουλχένσιο Μπατίστα, τον Ιανουάριο του 1959. «Τον βρήκα εν μέσω χιλιάδων ανθρώπων που τον αποθέωναν: εκεί δεν ήταν πια ο Ερνέστο αλλά ο Κομαντάντε Τσε. Αλλά για μένα παρέμενε ο αδερφός μου, κι όταν καταφέρναμε να μείνουμε οι δυο μας, μακριά από όλο εκείνο το πλήθος, παίζαμε μέχρι και ξύλο μεταξύ μας, έτσι για πλάκα», θυμάται σήμερα, περισσότερο από 67 χρόνια μετά, ο Χουάν Μαρτίν Γκεβάρα.

«Μέναμε στο ξενοδοχείο Hilton, το οποίο στη συνέχεια έγινε Habana Libre. Είχα γνωρίσει τον Φιντέλ αλλά δεν μπορούσα να συζητάω μαζί του· ήμουν 16 χρονών και τον έβλεπα ως μια τεράστια προσωπικότητα. Μου προκαλούσε δέος. Ο αδερφός μου, που ήταν ήδη πολύ καλλιεργημένος, του μιλούσε πολύ», πρόσθεσε. Οσο για την εν ψυχρώ δολοφονία του Τσε στο σχολείο της Λα Ιγκέρα, ενός χωριού της Βολιβίας, την 9η Οκτωβρίου του 1967, όταν ήταν μόλις 39 ετών, σύμφωνα με τον αδελφό του «το μεγάλο του λάθος ήταν το ότι βασίστηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Βολιβίας. Η ηγεσία του πιθανότατα δεν πίστευε ότι η Κούβα θα έστελνε όντως μια ένοπλη ομάδα για να ξεκινήσει τον επαναστατικό αγώνα στη χώρα.

Οταν βρέθηκαν μπροστά στην πραγματικότητα, του αρνήθηκαν τη στήριξη κι αυτό του κόστισε τη ζωή. Από εκεί και πέρα έχω τη δική μου ακλόνητη βεβαιότητα για τους ηθικούς αυτουργούς […] η διαταγή στον υπολοχαγό που τον εκτέλεσε, δόθηκε από τον στρατό της Βολιβίας, αλλά επί τόπου βρισκόταν και ένας πράκτορας της CIA, ο Φελίξ Ροντρίγκες [ένας θείος του ήταν υπουργός του Μπατίστα]. Δεν έχω την παραμικρή αμφιβολία ότι πίσω από αυτό βρίσκονταν οι Ηνωμένες Πολιτείες». «Αυτό δεν είναι αποδεδειγμένη αλήθεια», αντέτεινε ο ιταλός δημοσιογράφος. «Por favor», απάντησε ο αδελφός του Τσε. 

Στις δεκαετίες του ’90 και του 2000 υπήρξε πρώτο όνομα, προτείνοντας δίσκους που έγραψαν ιστορία.

ΣΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ ’90 η τζαζ επιχειρούσε να επαναπροσδιορίσει το ίχνος της και τραγουδίστριες σαν την Cassandra Wilson βρίσκονταν, με τους δίσκους και τα live τους, στην πρώτη γραμμή του ενδιαφέροντος. Μπορεί και στα έιτις να συνέβησαν πολλά, κυρίως σ’ ένα περισσότερο υπόγειο επίπεδο, αλλά στα 90s η τζαζ θα απασχολούσε ξανά έντονα το μεγάλο κοινό και φωνές, όπως εκείνη της Wilson, θα έκαναν τη μεγάλη διαφορά.

Η Wilson προερχόταν από την προχωρημένη άφρο-νεοϋορκέζικη σκηνή του Μ-base στα 80s (Steve Coleman, Geri Allen, Greg Osby κ.ά.), που είχε να κάνει βασικά μ’ έναν τρόπο αντίληψης της τέχνης γενικότερα, και όχι μόνο της μουσικής, ούτε αναγκαστικά της τζαζ –με περισσότερο «ανοιχτές» επιρροές, όσον αφορά τη μουσική, αρμονική ακρίβεια, ισχυρό ρυθμικό υπόβαθρο και αυστηρούς αυτοσχεδιασμούς που δρούσαν σαν μοντέλα ανάπτυξης των μελωδιών–, όμως ήταν στα 90s, με το που θα πατούσε πόδι (η Wilson) στην εταιρεία Blue Note, όταν θα έκανε εντελώς σαφείς τις επιδιώξεις της.

Με «γεμάτη», βαθιά και δυνατή φωνή, χαρακτηριστικού φαλσέτου, που την κάνει ζεστή και θωπευτική, χωρίς να χάνει ποτέ τα δυναμικά στοιχεία της, η Cassandra Wilson δείχνει πώς, με ποιον τρόπο, τα blues του Robert Johnson και οι folk-rock-country μπαλάντες της Joni Mitchell και του Van Morrison θα μπορούσαν να αποκτήσουν μια νέα υπόσταση.

Αναφέρομαι στον δίσκο της “Blue Light 'Til Dawn” [Blue Note, 1993], στον οποίο η ερμηνεύτρια από τον Μισισιπή, θα παρουσίαζε μια σειρά τραγουδιών, πρωτότυπα και διασκευές, που πατούσαν εξίσου στην τζαζ, στο φολκ και το blues, εμβαθύνοντας με τον δικό της τρόπο σε κάθε τι, και δημιουργώντας, εν πάση περιπτώσει, ένα νέο, ένα δικό της τρόπο αφήγησης, παλαιό και καινούριο μαζί, που θα μπορούσε να αποτελέσει πρόταση. Ναι μεν επιστροφή στις ρίζες της αμερικάνικης μουσικής, αλλά μ’ έναν τρόπο σύγχρονο, που να λαμβάνει υπ’ όψη του την επικοινωνία των επιμέρους υφών κοιτώντας προς το μέλλον.

Με «γεμάτη», βαθιά και δυνατή φωνή, χαρακτηριστικού φαλσέτου, που την κάνει ζεστή και θωπευτική, χωρίς να χάνει ποτέ τα δυναμικά στοιχεία της, η Cassandra Wilson δείχνει πώς, με ποιον τρόπο, τα blues του Robert Johnson (“Come on in my kitchen”, “Hellhound on my trail”) και οι folk-rock-country μπαλάντες της Joni Mitchell και του Van Morrison (“Black crow”, “Tupelo honey”) θα μπορούσαν να αποκτήσουν μια νέα υπόσταση, στην εποχή του έντονου ανακατέματος των παραδόσεων και του ηχητικού επαναπροσδιορισμού των πάντων.

Το 1997 η Cassandra Wilson θα μοιραστεί έναν πολύ ωραίο δίσκο με τον πιανίστα Jacky Terrasson, που είχε τίτλο “Randezvous” [Blue Note], συνεργαζόμενη με τους Lonnie Plaxico μπάσο και Mino Cinelu κρουστά –ένα CD, που αφορά περισσότερο τους ακραιφνείς jazz fans–, ενώ το καλοκαίρι του 1998 θα την βλέπαμε για πρώτη φορά και στην Ελλάδα, στο Jazz on The Hill, στο Sani Festival της Χαλκιδικής. Εκεί ο Plaxico θα ήταν ξανά δίπλα της, και μαζί τους οι Marvin Sewell κιθάρα, Eric Lewis πιάνο και Marcus Baylor ντραμς. Καταπληκτικό live, που το θυμάμαι ακόμη, κυρίως λόγω της προσωπικότητας της Wilson, που είχε τον «αέρα» ντίβας – τόσο πάνω, όσο και κάτω από τη σκηνή.

Το μεγάλο άλμπουμ της Cassandra Wilson, λίγο πριν από το τέλος του αιώνα, είχε τίτλο “Traveling Miles” [Blue Note, 1999] και περιείχε συνθέσεις από το ρεπερτόριο του Miles Davis, στις οποίες η Wilson είχε βάλει στίχους, μετατρέποντάς τες σε ολοκληρωμένα τραγούδια. Κι εκείνος ο δίσκος είχε κάνει μεγάλη εντύπωση παντού και βεβαίως στην Ελλάδα. Το «Jazz & Τζαζ» κάνει για πρώτη φορά εξώφυλλο, την Wilson, στο εβδομηκοστό πέμπτο τεύχος του, τον Ιούνιο του 1999, ενώ σ’ ένα λίγο προηγούμενο τεύχος, το #73, από τον Απρίλιο του ’99, θα περιέγραφε η ίδια κάτι από τον τρόπο δημιουργίας του δίσκου της, σ’ ένα κείμενο του Γιώργου Χαρωνίτη:

«Ο Miles δεν συνεργαζόταν με τραγουδιστές (παρότι του άρεσαν ο Frank Sinatra και η Billie Holiday), επειδή ο ίδιος ήταν τραγουδιστής. Η προσέγγισή του στην τρομπέτα ήταν τραγουδιστική. Και αυτό το καταλαβαίνει κανείς από τον τρόπο που φραζάρει στην τρομπέτα του. Αυτό με βοήθησε να πιάσω τον μελωδισμό του και να βγάλω στίχους, πράγμα που, γενικά, δεν είναι εύκολο – ειδικά με κομμάτια όπως το “Seven steps”, που έχει έναν ισχυρό bebop χαρακτήρα κι ήταν δύσκολο να το κάνω πραγματικό σημερινό τραγούδι. Στο “Someday my prince will come” τα πράγματα ήταν πολύ πιο απλά, ενώ στο “E.S.P.” κάναμε αναθεωρήσεις, δουλέψαμε ξανά την αρμονία και μετά ήρθαν οι στίχοι. Για να βάλεις μια ιστορία μέσα σ’ ένα μουσικό κομμάτι σημαίνει πως πρέπει να το αποδομήσεις, να μελετήσεις τα στοιχεία του και μετά να το ξαναφτιάξεις. Να κρατήσεις την ενέργεια που έχει μέσα του, και να δείξεις στους μουσικούς έναν άλλο δρόμο προσέγγισης».

Φυσικά, όταν οι μουσικοί είναι της κλάσης των Dave Holland & Lonnie Plaxico κοντραμπάσο, Steve Coleman άλτο σαξόφωνο, Mino Cinelu κρουστά, Regina Carter βιολί, Pat Metheny κλασική κιθάρα, Angelique Kidjo φωνητικά, προκύπτουν μόνον αριστουργήματα. Ακούμε από το “Traveling Miles” το “Never broken (E.S.P.)” του Wayne Shorter…

Ένα μικρό φρένο παρατηρείται στη δισκογραφική διαδρομή τής μεγάλης τραγουδίστριας, η οποία θα βρεθεί ξανά μαζί μας, το 2002, μέσω του δίσκου της “Belly of the Sun” [Blue Note]. Εδώ η Wilson επιστρέφει στις παλιές συνταγές και στα τραγούδια με τα οποία μεγάλωσε. Γι’ αυτό και διασκευάζει Band (“The weight”), Antônio Carlos Jobim (“Waters of March”), Mississippi Fred McDowell (“You gotta move”), James Taylor (“Only a dream in Rio”), Bob Dylan (“Shelter from the storm”) και πάντα Robert Johnson (“They’re Red Hot” ή “Hot Tamales”), ανακατεύοντάς τα όλα τούτα (και) με δικά της κομμάτια. Εδώ υπάρχει πολύ υψηλή κλάση, πείθοντας σε κάθε διάσταση και τον πλέον δύσπιστο. Είτε αυτός είναι fan της τζαζ, είτε του φολκ, είτε του blues…

Υποστηρίζοντας, πάντα, αυτή την ολιστική προσέγγιση στη λαϊκή μουσική της πατρίδας της η Wilson θα επανέλθει σχεδόν αμέσως, με τη συνέχεια του “Belly of the Sun”, που είχε τίτλο “Glamoured” [Blue Note, 2003]. Έξοχες ενορχηστρώσεις, σπουδαίοι μουσικοί (Calvin Jones, Brandon Ross, Teri Lynn Carrington, Gregoire Maret κ.ά.), υπεράνω υποψίας ρεπερτόριο (Sting, Bob Dylan, Willie Nelson, Muddy Waters, Abbey Lincoln) και ερμηνείες, οι οποίες κινούνται από συναρπαστικές και πάνω...

Ένα από τα πιο παράξενα άλμπουμ της Wilson υπήρξε το “Thunderbird” [Blue Note] από το 2006. Είναι η αλήθεια πως η τραγουδίστρια δεν μετακινείται από τις θέσεις που έχει σε σχέση με το αμερικανικό τραγούδι, όμως εδώ γίνεται περισσότερο bluesy, πιο ηλεκτρική κατά τόπους, πιο υποχθόνια και πιο εσωτερική, προτείνοντας έναν ήχο που μοιάζει κάπως παράταιρος για την Blue Note, φέρνοντας στη μνήμη μου, ορισμένες φορές, τις εταιρείες του Μισισιπή – και βασικά την Fat Possum. Η Wilson εξάλλου, γέννημα-θρέμμα του μεγάλου ποταμού, δεν αρνήθηκε ποτέ να την συγκαταλέγεις στις blueswomen. Ένα αργό, μαγικό και συνάμα διαβρωτικό και σαγηνευτικό άκουσμα είναι αυτό του “Thunderbird”, που φανερώνει την αδιαμφισβήτητη αξία της καλλιτέχνιδας (σαν περφόρμερ, ερμηνεύτρια, συνθέτρια, οτιδήποτε). Τον Ιούνιο του 2006 η Cassandra Wilson θα γινόταν για δεύτερη φορά εξώφυλλο στο «Jazz & Τζαζ» [τεύχος #159].

Στη δεκαετία του 2010 η Wilson θα δώσει ακόμη τρεις προσωπικούς δίσκους, τους “Silver Pony” [Blue Note, 2010], “Another Country” [eOne, 2012] και “Coming forth by Day” [Legacy / Ojah Media Group, 2015], οι οποίοι διακρίνονται, πάντα, για το άρτιο αποτέλεσμα όλων των επιμέρους και άρα για το υψηλό επίπεδό τους (ιδίως ο τελευταίος της, που αποτελεί κι έναν φόρο τιμής στην Billie Holiday).

Τον Ιούλιο του 2013 η Cassandra Wilson θα εμφανιζόταν ξανά στο Sani Festival, στην Χαλκιδική, ενώ και το 2014, τον Απρίλιο, θα μας επισκεπτόταν για εμφανίσεις στο gazARTE, στο πλαίσιο της Blue Light To A New Dawn Tour. To πρώτο καθοριστικό άλμπουμ της στην Blue Note από το 1993 (“Blue Light 'Til Dawn”) είχε ήδη κλείσει μια 20ετία, με την επανέκδοση του 2014 να περιέχει και έξτρα υλικό (τρεις live εκδοχές των “Black crow” της Joni Mitchell, “Skylark” των Hoagy Carmichael / Johnny Mercer και “Tupelo honey” του Van Morrison). Αυτή ήταν η αφορμή για να μας επισκεφθεί για τρίτη και τελευταία φορά η χαρισματική τραγουδίστρια.

Η Cassandra Wilson θα φύγει από τη ζωή στην πόλη που γεννήθηκε, την Jackson του Μισισιπή, την 1η Σεπτεμβρίου 2026, στα 70 χρόνια της.

Σφοδρά πυρά από τον πρώην πρωθυπουργό, Γιώργο Παπανδρέου, κατά του Κυριάκου Μητσοτάκη, με αφορμή όσα δήλωσε ο πρωθυπουργός από το Καστελλόριζο

Βολές κατά του Κυριάκου Μητσοτάκη, εξαπέλυσε ο πρώην πρωθυπουργός και βουλευτής Αχαΐας του ΠΑΣΟΚ – ΚΙΝΑΛ, Γιώργος Παπανδρέου, με αφορμή όσα δήλωσε ο πρωθυπουργός από το Καστελλόριζο.

«Ο κ. Μητσοτάκης πήγε στο Καστελλόριζο για να ‘κλείσει έναν κύκλο’. Όμως ο κύκλος αυτός άνοιξε με ευθύνη της παράταξής του. Όταν η χώρα έδινε τη μεγάλη μάχη, βρέθηκε απέναντι. Μιλά σήμερα για ενότητα, αλλά στις πιο κρίσιμες στιγμές για τον ελληνισμό ήταν εκκωφαντικά απών», τόνισε ο κ. Παπανδρέου.

Επισήμανε πως το 2010 ήταν η αφετηρία μιας εθνικής προσπάθειας, για να αλλάξει η χώρα και να αντιμετωπίσει τη βαθιά κρίση που έπληξε την Ελλάδα και συγκλόνισε την Ευρώπη.

«Η κρίση δεν προέκυψε από το πουθενά. Ήταν ευθέως το αποτέλεσμα της διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας του Κώστα Καραμανλή. Που έφερε τη χώρα στο χείλος της χρεοκοπίας. Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, αντίθετα, πρόταξε το εθνικό συμφέρον και ανέλαβε το τεράστιο πολιτικό βάρος εξαιρετικά δύσκολων αποφάσεων», υπογράμμισε ο πρώην πρωθυπουργός.

Υπογράμμισε πως το ΠΑΣΟΚ τότε αγωνίστηκε και διασφάλισε τη μόνη διαθέσιμη λύση για να παραμείνει η χώρα όρθια, ενώ το κόμμα του κ. Μητσοτάκη συναγωνιζόταν τον ΣΥΡΙΖΑ του κ. Τσίπρα στις πλατείες του δήθεν αντιμνημονιακού μετώπου.

«Έναν κύκλο δεν τον κλείνεις με επικοινωνιακά τεχνάσματα»

«Σήμερα επαίρεται για μια Ελλάδα που ξέφυγε από τη δίνη των ελλειμμάτων. Αλλά αναπαράγει τις ίδιες πρακτικές που μας οδήγησαν στην κρίση. Δεν ήταν η εικόνα τότε του όμορφου πάντα Καστελλόριζου που πίκρανε τους Έλληνες. Ήταν το έλλειμμα, το χρέος και η αναξιοπιστία της χώρας, που έφερε εξαρτήσεις και δεινά – τα οποία συνεχίζουν να πληρώνουν ακριβά για χάρη της ΝΔ και των λίγων ισχυρών», σημείωσε ο κ. Παπανδρέου και συμπλήρωσε πως δεν είναι η εικόνα του Καστελλόριζου που πρέπει τώρα να ξεχαστεί.

«Πρέπει να παραμείνει έντονη για να θυμίζει ποιες πρακτικές και ποιες αντιλήψεις της ΝΔ, τότε και τώρα, πρέπει να αλλάξουν: Ο πελατειασμός και η κοινωνική αδικία. Η αδιαφάνεια και η διαφθορά. Ο υπερσυγκεντρωτισμός της εξουσίας, η νομή και η ιδιοποίησή της. Η κλεπτοκρατία και η ευνοιοκρατία υπέρ των λίγων. Οι ευθύνες δεν διαγράφονται», υποστήριξε και κατέληξε λέγοντας πως «οι παθογένειες αυτές για να ξεριζωθούν απαιτούν πολιτικό θάρρος και πραγματική βούληση. Η Νέα Δημοκρατία δεν τα είχε τότε. Δεν τα έχει σήμερα. Έναν κύκλο δεν τον κλείνεις με επικοινωνιακά τεχνάσματα. Τον κλείνεις αναλαμβάνοντας τις ευθύνες σου. Η ιστορία δεν ξαναγράφεται. Και οι ευθύνες δεν διαγράφονται».

Η Ναόμι Κλάιν μιλά στον Guardian για την εξουσία των υπερπλουσίων, τη στροφή των δισεκατομμυριούχων της τεχνολογίας και τον νέο αυταρχισμό

Η Ναόμι Κλάιν βλέπει πίσω από τη σημερινή συμμαχία τεχνολογικής ισχύος, ακραίου πλούτου και αυταρχικής πολιτικής κάτι βαθύτερο από μια απλή μετατόπιση προς τα δεξιά. Βλέπει μια ελίτ που, όπως υποστηρίζει, έχει πάψει να αισθάνεται την ανάγκη να δικαιολογήσει την εξουσία της απέναντι στην κοινωνία.

Σε συνέντευξή της στον Guardian, με αφορμή το νέο της βιβλίο End Times Fascism (Φασισμός των έσχατων καιρών), το οποίο συνυπογράφει με την Άστρα Τέιλορ, η Καναδή συγγραφέας περιγράφει έναν κόσμο στον οποίο οι υπερπλούσιοι δεν εμφανίζονται πλέον ως σωτήρες της ανθρωπότητας, αλλά ως άνθρωποι που προετοιμάζονται να διατηρήσουν τα προνόμιά τους ακόμη και μέσα σε συνθήκες γενικευμένης κρίσης.

«Ένα μέρος της νέας ξεδιαντροπιάς που βλέπουμε είναι απλώς αυτό που συμβαίνει όταν τόσο μεγάλη οικονομική, επικοινωνιακή, τεχνολογική και στρατιωτική δύναμη συγκεντρώνεται στα χέρια μιας πολύ μικρής ομάδας ανθρώπων που δεν λογοδοτούν σε κανέναν», λέει. «Σταματούν να προσπαθούν με οποιονδήποτε τρόπο να μας γοητεύσουν».

Από το Νταβός στη «Νέα Γάζα»

Το νέο βιβλίο της Κλάιν και της Τέιλορ ανοίγει με μια σκηνή από το Νταβός του 2026. Ο Τζάρεντ Κούσνερ και ο Στιβ Γουίτκοφ παρουσιάζουν το όραμα μιας περίκλειστης και εύπορης πόλης με το όνομα «Νέα Γάζα».

Η επιλογή της συγκεκριμένης σκηνής δεν είναι τυχαία. Η Ναόμι Κλάιν θεωρεί ότι συμπυκνώνει τον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλες καταστροφές μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως ευκαιρίες για νέες μορφές οικονομικής και πολιτικής εξουσίας.

Στο ίδιο Νταβός, ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε το «Συμβούλιο Ειρήνης» για την ανοικοδόμηση της Γάζας. Η Ναόμι Κλάιν θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό όχι μόνο το γεγονός ότι, επτά μήνες αργότερα, δεν είχε υπάρξει ουσιαστικό αποτέλεσμα, αλλά και την ίδια τη λογική της πρωτοβουλίας.

«Δεχόμαστε τόσα πολλά ασυνήθιστα γεγονότα ταυτόχρονα, που είναι δύσκολο να συγκρατήσουμε πόσο σημαντικό είναι αυτό: ανακοίνωσαν έναν ιδιωτικοποιημένο Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών».

Καπνός και φλόγες υψώνονται από σπίτι κατά τη διάρκεια ισραηλινού πλήγματος, το οποίο πραγματοποιήθηκε αφού ο ισραηλινός στρατός προειδοποίησε τους κατοίκους να απομακρυνθούν από την περιοχή, στον προσφυγικό καταυλισμό Αλ Σάτι, στην Πόλη της Γάζας, στις 9 Σεπτεμβρίου 2026. REUTERS/Dawoud Abu Alkas

«Φασισμός των έσχατων καιρών»

Στο End Times Fascism, η Κλάιν και η Τέιλορ προσπαθούν να περιγράψουν αυτό που θεωρούν μια νέα μορφή αυταρχισμού.

Στο κάδρο τους μπαίνουν διαφορετικές περιπτώσεις: η αναρχοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική στην Αργεντινή, η καταστροφή του ελεύθερου Τύπου στη Ρωσία, η διάβρωση των δημοκρατικών θεσμών στην Ουγγαρία, ο «αντιμεταναστευτικός νεοφασισμός» στην Ιταλία, η πολιτική του Ζαΐρ Μπολσονάρου στη Βραζιλία και η ισλαμοφοβία στην Ινδία του Ναρέντρα Μόντι.

Για τις δύο συγγραφείς, όμως, το νέο στοιχείο βρίσκεται αλλού: στη σχέση αυτών των πολιτικών με την ιδέα της καταστροφής.

Η κλιματική κρίση, η οικονομική αστάθεια και οι κοινωνικές ανατροπές δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως προβλήματα που πρέπει να λυθούν. Μπορούν, σύμφωνα με την ανάλυσή τους, να μετατραπούν σε μηχανισμούς επιτάχυνσης προς έναν κόσμο λιγότερο δημοκρατικό, στον οποίο εκείνοι που διαθέτουν χρήματα, τεχνολογία και πρόσβαση σε προστατευμένες υποδομές θα βρίσκονται σε σαφώς καλύτερη θέση από όλους τους υπόλοιπους.

Οι δισεκατομμυριούχοι και η Αποκάλυψη

Το βιβλίο ασχολείται με θρησκευτικούς φονταμενταλιστές, χριστιανούς σιωνιστές και χριστιανούς εθνικιστές στις ΗΠΑ, όμως το σημείο που η Ναόμι Κλάιν θεωρεί ιδιαίτερα ανησυχητικό αφορά τους δισεκατομμυριούχους της τεχνολογίας.

Όπως υποστηρίζει, και αυτοί διαθέτουν τα δικά τους σενάρια για έναν κόσμο μετά την καταστροφή. Η διαφορά είναι ότι δεν βασίζονται στην πίστη ή σε κάποια θρησκευτική προφητεία, αλλά σε έναν ψυχρό υπολογισμό για το πώς θα μπορέσουν να διατηρήσουν την ισχύ και τα προνόμιά τους.

Η Ναόμι Κλάιν παρακολουθεί αυτή τη λογική εδώ και χρόνια.

Θυμάται την Πράσινη Ζώνη στη Βαγδάτη μετά την εισβολή στο Ιράκ, έναν προστατευμένο θύλακα που λειτουργούσε μέσα σε μια κατεστραμμένη πόλη και είχε δημιουργηθεί με τη συμμετοχή μεγάλων ιδιωτικών εργολάβων.

Αργότερα, αρκετές από τις ίδιες εταιρείες και πρακτικές εμφανίστηκαν στη Νέα Ορλεάνη μετά τον τυφώνα Κατρίνα. Ήδη στο The Shock Doctrine (Το δόγμα του σοκ) είχε γράψει για τον τρόπο με τον οποίο οι καταστροφές μπορούν να μετατρέπονται σε πεδίο νέων επιχειρηματικών ευκαιριών.

Ωστόσο, προειδοποιεί ότι δεν πρέπει να πιστεύουμε πως η σημερινή κατάσταση αποτελεί απλή επανάληψη του παρελθόντος.

«Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται στο ίδιο σημείο»

Η εικόνα που χρησιμοποιεί η Ναόμι Κλάιν είναι αυτή της σπείρας.

Μπορεί να κινούμαστε κυκλικά, λέει, όμως δεν επιστρέφουμε ποτέ ακριβώς εκεί από όπου ξεκινήσαμε. Και όταν η σπείρα κινείται προς τα κάτω, κάθε κύκλος γίνεται πιο βαθύς, πιο γρήγορος και πιο βίαιος.

Για τον ίδιο λόγο αντιμετωπίζει με επιφύλαξη την τάση να αναζητούμε διαρκώς ιστορικά προηγούμενα κάθε φορά που ξεσπά μια νέα κρίση.

Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, θυμάται, ο κόσμος στράφηκε σε βιβλία για το Αφγανιστάν, το Ιράκ και τον Νόαμ Τσόμσκι. Κατά την πανδημία αναζητούσε απαντήσεις στην ιστορία των παλαιότερων επιδημιών.

Μετά την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, οι πωλήσεις του The Shock Doctrine αυξήθηκαν θεαματικά. Πολλοί αναγνώστες της έλεγαν ότι όσα συνέβαιναν επιβεβαίωναν όσα είχε γράψει.

Η ίδια, όμως, σκεφτόταν: «Δεν νομίζω ότι είναι» ακριβώς το ίδιο.

Η εποχή που οι δισεκατομμυριούχοι ήθελαν να φαίνονται καλοί

Ένα από τα βασικά σημεία της συνέντευξης αφορά και την αλλαγή της δημόσιας εικόνας των υπερπλουσίων.

Για πολλά χρόνια, εξηγεί η Κλάιν, ο τεράστιος πλούτος συνοδευόταν από μια προσπάθεια κοινωνικής νομιμοποίησης. Στο Νταβός, στο Άσπεν, στις ομιλίες TED και στο Clinton Global Initiative, οι δισεκατομμυριούχοι μιλούσαν για την καταπολέμηση των ασθενειών, τη χρηματοδότηση σχολείων ή την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.

Η Κλάιν χαρακτηρίζει αυτές τις κινήσεις «τελετουργίες αποπλάνησης».

Το μήνυμα ήταν ότι η κοινωνία δεν έπρεπε να φοβάται τη συσσώρευση τεράστιου ιδιωτικού πλούτου, επειδή ένα μέρος του θα επέστρεφε στην κοινωνία μέσω της φιλανθρωπίας.

Η εποχή αυτή, πιστεύει, βρίσκεται πλέον πίσω μας.

Ο Πίτερ Τιλ και το «πάρτι της Αποκάλυψης»

Ένα από τα παραδείγματα που παρουσιάζονται στο βιβλίο αφορά τον Πίτερ Τιλ.

Πριν από τις αμερικανικές προεδρικές εκλογές του 2024, στο ξενοδοχείο Faena στο Μαϊάμι, ο δισεκατομμυριούχος της τεχνολογίας διοργάνωσε συζητήσεις με τίτλο «ο εχθρός». Ανάμεσα στους στόχους που παρουσιάζονταν ως αντίπαλοι βρίσκονταν η βιώσιμη ανάπτυξη, οι «αρχές της προφύλαξης» και η «κοινωνική ευθύνη».

Στο τέλος πραγματοποιήθηκε ένα πάρτι μεταμφιεσμένων με θέμα την «Αποκάλυψη».

Η Κλάιν και η Τέιλορ αναφέρουν μεταξύ άλλων έναν άνθρωπο ντυμένο «γιατρό ευγονικής», έναν «Αϊτινό σεφ» με ένα ματωμένο παιχνίδι-γάτα στην ποδιά του και ένα ζευγάρι που φορούσε βομβητές, ως αναφορά στη φονική επίθεση του Ισραήλ στον Λίβανο.

Ο Τιλ άλλωστε είχε γράψει ήδη από το 2009: «Δεν πιστεύω πλέον ότι η ελευθερία και η δημοκρατία είναι συμβατές».

Διαδηλωτές κρατούν πλακάτ και κούκλες καθώς συμμετέχουν σε πορεία έξω από την κατοικία του Πίτερ Τιλ, συνιδρυτή της Palantir και πρόσφατου μετόχου της Vista Energy, με σύνθημα «Πίτερ Τιλ, φύγε», εκφράζοντας την αντίθεσή τους στο λεγόμενο καθεστώς κινήτρων «Super RIGI» και υπερασπιζόμενοι την κυριαρχία στη γη και το νερό, στο Μπουένος Άιρες της Αργεντινής, στις 29 Αυγούστου 2026. REUTERS/Tomas Cuesta

Μασκ, Μπέζος και Ζάκερμπεργκ

Η Ναόμι Κλάιν βλέπει διαφορετικές διαδρομές στον κόσμο των μεγάλων τεχνολογικών περιουσιών.

Ο Τζεφ Μπέζος είχε συνδέσει το όνομά του με περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες. Ο Έλον Μασκ είχε οικοδομήσει την εικόνα ενός επιχειρηματία που θα χρησιμοποιούσε την τεχνολογία για να αντιμετωπίσει μεγάλα προβλήματα, από την κλιματική αλλαγή μέχρι φυσικές καταστροφές.

Η Ναόμι Κλάιν θυμάται τον Μασκ να παρεμβαίνει δημόσια κάθε φορά που υπήρχε μια κρίση.

«Είναι διασκεδαστικό να είσαι υπερήρωας, σωστά; Αλλά αν πρόκειται να είσαι υπερήρωας, πρέπει να σε λατρεύουν. Και οι άνθρωποι σταμάτησαν να τους λατρεύουν».

Σήμερα, λέει, αυτή η εικόνα έχει δώσει τη θέση της σε μια πολύ διαφορετική στάση απέναντι στην κλιματική κρίση, την ώρα που η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί όλο και μεγαλύτερες ποσότητες ενέργειας και νερού.

Ως παράδειγμα αναφέρει τους 35 αεριοστρόβιλους στο Μέμφις που συνδέονται με τις ενεργειακές ανάγκες του κέντρου δεδομένων του Μασκ.

«Δεν έχουμε να κάνουμε με ηλίθιους ανθρώπους που δεν καταλαβαίνουν την κλιματική αλλαγή», λέει. «Έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που γνωρίζουν πολύ καλά τι σημαίνει να συνδέσεις 35 αεριοστρόβιλους στο Μέμφις».

«Ο πλούτος σχεδόν αναπόφευκτα σε μετατρέπει σε οπαδό της ανωτερότητας»

Ιδιαίτερα αιχμηρή είναι η Ναόμι Κλάιν και για τον Μαρκ Ζάκερμπεργκ.

«Δεν νομίζω ότι η περίοδος κατά την οποία ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ φαινόταν να ενδιαφέρεται βαθιά για τη δημοκρατία και την κλιματική αλλαγή ήταν πραγματική. Μετενσαρκώνεται σε οτιδήποτε είναι καλό για την επιχείρησή του».

Θεωρεί ότι άνθρωποι όπως ο Πίτερ Τιλ και ο Έλον Μασκ είναι, υπό μία έννοια, πιο εύκολο να ερμηνευθούν, επειδή πίσω από τη στάση τους διακρίνεται μια συγκεκριμένη ιδεολογία. Στις περιπτώσεις του Μπέζος και του Ζάκερμπεργκ, αντίθετα, βλέπει κυρίως μια προσαρμογή σε ό,τι εξυπηρετεί καλύτερα τα επιχειρηματικά τους συμφέροντα.

Η τελική θέση του βιβλίου, πάντως, είναι ακόμη ευρύτερη.

«Ολοκληρώνουμε το βιβλίο καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο πλούτος έχει από μόνος του αποσταθεροποιητικές επιδράσεις. Σχεδόν αναπόφευκτα σε μετατρέπει σε οπαδό της ανωτερότητας, επειδή οι άνθρωποι είναι πλάσματα που έχουν ανάγκη από ιστορίες και χρειάζεσαι μια ιστορία για να εξηγήσεις: γιατί εσύ; Γιατί έχεις τόσα πολλά σε μια εποχή όπου υπάρχουν τόσες στερήσεις και τόσες ανάγκες; Και η μόνη δυνατή ιστορία που σου απομένει είναι ότι υπάρχει κάτι σε εσένα που το δικαιολογεί».

Από τον θυμό στην αντίδραση

Παρά τη ζοφερή εικόνα που περιγράφει, η Ναόμι Κλάιν δεν θεωρεί ότι οι κοινωνίες είναι ανίσχυρες.

Μιλά για τη δυνατότητα δημιουργίας κινημάτων που θα αμφισβητούν τόσο την ακραία συγκέντρωση πλούτου όσο και την ανεξέλεγκτη τεχνολογική ισχύ.

Αναφέρεται στους αδελφούς ΚεΣόν και Τζάστιν Πίρσον, οι οποίοι αντιδρούν στην ανάπτυξη του κέντρου δεδομένων Colossus 2 του Μασκ στο Μέμφις. Ο αγώνας τους, όπως επισημαίνει, συνδέεται συνειδητά με την ιστορία του κινήματος των πολιτικών δικαιωμάτων και της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης στην περιοχή.

Στο End Times Fascism, οι δύο συγγραφείς επιστρέφουν και στην έννοια Jetztzeit του Βάλτερ Μπένγιαμιν: στον «χρόνο του τώρα», σε μια στιγμή όπου το παρελθόν και οι αγώνες του συμπυκνώνονται σε μια επείγουσα ανάγκη δράσης.

Η ίδια η Ναόμι Κλάιν λέει ότι δεν συνηθίζει να χρησιμοποιεί δραματική γλώσσα, αλλά θεωρεί ότι η σημερινή στιγμή απαιτεί υψηλότερους τόνους.

«Υπάρχει κάτι τόσο βαθύ στο να μην πιστεύεις πλέον στο μέλλον, στο να μη βλέπεις καμία αξία στο κοινό μας σπίτι, στον φυσικό κόσμο. Είναι προδότες της δημιουργίας».

Και στο τέλος, επιστρέφει σε κάτι πολύ προσωπικό.

Η Κλάιν ζει σε ένα άγριο κομμάτι της Βρετανικής Κολομβίας, όπου τις σκοτεινές νύχτες μπορεί ακόμη να βλέπει έναν ουρανό γεμάτο αστέρια. Ανάμεσά τους, όμως, διακρίνει πλέον τους δορυφόρους Starlink του Μασκ, τα «διαστημικά ζωύφια του Έλον», όπως τους αποκαλεί.

«Θέλει να αυξήσει τον αριθμό τους εκατό φορές. Ποιος είπε ότι μπορούσε να το κάνει; Ποιος του έδωσε αυτό το δικαίωμα; Εκεί βρίσκω τον θυμό μου. Θυμώνω πραγματικά για τα αστέρια. Θυμώνω πραγματικά για τις όρκες. Θυμώνω πραγματικά για τη Γάζα».

Ο θυμός, για εκείνη, δεν είναι το τέλος της πολιτικής σκέψης αλλά η αρχή της δράσης.

«Άλλοι άνθρωποι θα βρουν τον θυμό τους κάπου αλλού. Πρέπει να βρούμε τα σημεία της βαθύτερης αγάπης μας και να πολεμήσουμε με όλες μας τις δυνάμεις».

*Το End Times Fascism των Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Allen Lane στις 15 Σεπτεμβρίου.