Ο κόσμος των μυστικών υπηρεσιών είναι αγνώριστος 25 χρόνια μετά από εκείνο το πρωινό του Σεπτεμβρίου. Ομως το πιο πρόσφατο παρελθόν, τα αντικρουόμενα αφηγήματα και συμφέροντα και τα σημερινά φλέγοντα μέτωπα δείχνουν πως μέχρι σήμερα γίνονται οδυνηρά λάθη

Το πρώτιστο καθήκον μιας χώρας, όπως έχουν υπογραμμίσει αμέτρητοι ηγέτες ανά τις δεκαετίες, είναι να προστατεύει τον πληθυσμό της. Πριν από 25 χρόνια, όμως, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών απέτυχε παταγωδώς να το πράξει. Οι πληροφορίες υπήρχαν, όμως, κανείς δεν κατάφερε να συνδέσει εγκαίρως τα κομμάτια του παζλ. Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001, μαζί με την απάντηση που ακολούθησε καθόρισαν και, μάλιστα, σε παγκόσμιο επίπεδο, την εξωτερική πολιτική, την πολιτική ασφάλειας και τη λειτουργία των υπηρεσιών πληροφοριών κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Την αποφράδα εκείνη ημέρα ο Φρανκ Γκάρντνερ, ανταποκριτής του BBC στη Μέση Ανατολή τότε, την ώρα που οι πιλότοι-καμικάζι της Αλ Κάιντα έριχναν τα αεροπλάνα που είχαν καταλάβει στους Δίδυμους Πύργους του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, μόλις είχε επιβιβαστεί σε ένα ταξί.

Κατευθυνόταν από την Ιερουσαλήμ προς το αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν του Τελ Αβίβ, όταν ξαφνικά ο (παλαιστίνιος) οδηγός δυνάμωσε το ραδιόφωνο. «Κάτι σοβαρό συνέβη στην Αμερική», σχολίασε για τις επιθέσεις που θα στοίχιζαν τη ζωή σε 2.977 ανθρώπους. Ομως, όπως παρατηρεί ο έμπειρος βρετανός δημοσιογράφος (το 2004 έπεσε σε ενέδρα μαχητών της Αλ Κάιντα στο Ριάντ της Σαουδικής Αραβίας και τα πυρά που δέχτηκε τον άφησαν παράλυτο από τα γόνατα και κάτω) οι επιθέσεις δεν ήταν ακριβώς… κεραυνός εν αιθρία. Η CIA γνώριζε, χρόνια πριν από το 2001, την ύπαρξη του δικτύου της ισλαμιστικής τρομοκρατικής οργάνωσης καθώς και του αρχηγού της, του σαουδάραβα Οσάμα Μπιν Λάντεν.

Μάλιστα η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών των ΗΠΑ είχε ήδη συστήσει μια ειδική ομάδα με αποστολή τον εντοπισμό του. Εννέα ημέρες μετά από επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζορτζ Μπους ο νεότερος, κήρυξε τον «Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας». Κατά τα χρόνια που ακολούθησαν, οι μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ και άλλων Δυτικών χωρών σημείωσαν σημαντικές επιτυχίες αλλά και αποτυχίες. Μεταξύ των επιτυχιών περιλαμβάνονται σίγουρα τρομοκρατικές επιθέσεις που αποτράπηκαν καθώς και ύποπτοι που συνελήφθησαν, οδηγήθηκαν στη δικαιοσύνη, καταδικάστηκαν και κατέληξαν στη φυλακή. Ποια είναι, όμως, η συνολική εικόνα σήμερα; Πώς εξελίχθηκαν η συλλογή πληροφοριών, η καταπολέμηση της τρομοκρατίας και ο στρατηγικός σχεδιασμός κατά το ένα τέταρτο του αιώνα που μεσολάβησε από την χειρότερη τρομοκρατική επίθεση στην ιστορία των ΗΠΑ;

Μια κολοσσιαία αποτυχία

Το ότι η 11η Σεπτεμβρίου ήταν μια κολοσσιαία αποτυχία της αμερικανικής κοινότητας πληροφοριών, αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός εδώ και πολύ καιρό. Στην τελική τους έκθεση τα μέλη της Επιτροπής για την 11η Σεπτεμβρίου καταλόγισαν στην αμερικανική κυβέρνηση «έλλειμμα διορατικότητας, πολιτικής, επιχειρησιακών δυνατοτήτων και συντονισμού», καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η CIA και το FBI απέτυχαν να αξιολογήσουν σωστά τα δεδομένα, να ανταλλάξουν κρίσιμες πληροφορίες και να δράσουν αποτελεσματικά.

Το συγκεκριμένο τραγικότατο πάθημα έγινε -αν και όχι ολοκληρωτικά- μάθημα, με αποτέλεσμα σήμερα η ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των διάφορων υπηρεσιών πληροφοριών (της κάθε χώρας αλλά και σε διακρατικό επίπεδο) να είναι σαφώς βελτιωμένη. Ο βρετανός δημοσιογράφος αναφέρεται ενδεικτικά στην πατρίδα του, όπου οι παλιές αντιπαλότητες, για παράδειγμα, μεταξύ της MI5 και της αντιτρομοκρατικής αστυνομίας έχουν πλέον εκλείψει. Αρχικά δημιουργήθηκαν περιφερειακά «κέντρα συγχώνευσης πληροφοριών» σε ολόκληρη τη Βρετανία και πιο πρόσφατα ιδρύθηκε στο Λονδίνο το Κέντρο Αντιτρομοκρατικών Επιχειρήσεων.

Εκεί αξιωματικοί πληροφοριών της MI5 συνεργάζονται πλέον στενά με αστυνομικούς της αντιτρομοκρατικής (αποστολή των οποίων είναι να αναλαμβάνουν άμεσα δράση στο πεδίο) ενώ δίπλα τους μπορεί να κάθεται ένας ομοσπονδιακός πράκτορας του FBI. Εκ βάθρων αναδιοργανώθηκαν, φυσικά, και οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες, με τη δημιουργία του Εθνικού Κέντρου Αντιτρομοκρατίας, λίγο έξω από την Ουάσιγκτον, και της θέσης του επικεφαλής της κοινότητας πληροφοριών των ΗΠΑ (Director of National Intelligence) δουλειά του οποίου είναι να επιβλέπει και τις 18 ξεχωριστές υπηρεσίες πληροφοριών της Αμερικής. Η σχέση της CIA με τη βρετανική αντίστοιχη υπηρεσία, τη Secret Intelligence Service (MI6) είναι ίσως η στενότερη στον κόσμο. Η συνεργασία μεταξύ των δύο υπηρεσιών ενισχύεται και από τη δράση της συμμαχίας Five Eyes, μέσω της οποίας οι ΗΠΑ, η Βρετανία, ο Καναδάς, η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία συλλέγουν, ανταλλάσσουν και διασταυρώνουν κρίσιμες πληροφορίες.

Τα λάθη συνεχίζονται

Και όμως, ολέθρια σφάλματα στη συλλογή πληροφοριών, την αξιολόγηση των δεδομένων και τον στρατηγικό σχεδιασμό συνέχισαν να σημειώνονται ακόμα και μετά από την τραγωδία της 11ης Σεπτεμβρίου. Ενόψει, για παράδειγμα, της αμερικανικής εισβολής στο Ιράκ το 2003, η MI6 επέτρεψε άστοχα την πολιτική χειραγώγηση των πληροφοριών της, με αποτέλεσμα να υποστεί το μεγαλύτερο πλήγμα στη φήμη της από την εποχή της προδοσίας του διπλού κατασκόπου Κιμ Φίλμπι και των άλλων σοβιετικών πρακτόρων που δρούσαν στο εσωτερικό της κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960.

Υπό το βάρος της ασφυκτικής πολιτικής πίεσης από την Ουάσιγκτον να προσκομιστούν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι το Ιράκ του προέδρου Σαντάμ Χουσεΐν εξακολουθούσε να διαθέτει όπλα μαζικής καταστροφής, η MI6 παρείχε στην κυβέρνηση του Τόνι Μπλερ πληροφορίες που ήταν, όμως, εσφαλμένες. Το Ιράκ πράγματι διέθετε όπλα μαζικής καταστροφής στο παρελθόν, όμως όλα είχαν καταστραφεί μετά από τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991. Μετά από την εισβολή στο Ιράκ το 2003, η MI6 προχώρησε σε πλήρη αναδιάρθρωση του τρόπου με τον οποίο αξιολογεί τις πρωτογενείς πληροφορίες που φτάνουν από τους πράκτορες στο πεδίο.

Σήμερα υπάρχει σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στους χειριστές πρακτόρων (αποστολή των οποίων είναι να συλλέγουν πληροφορίες από πηγές σε χώρες όπως το Ιράν και η Βόρεια Κορέα ή στο εσωτερικό τρομοκρατικών οργανώσεων) και την ομάδα σύνταξης αναφορών, η οποία έχει την ευθύνη να ελέγχει και να αμφισβητεί αυτές τις πληροφορίες, συχνά επιστρέφοντάς τες στους χειριστές και ζητώντας πρόσθετη τεκμηρίωση. «Ο πόλεμος στο Ιράκ βασίστηκε σε πληροφορίες που σε μεγάλο βαθμό ήταν εσφαλμένες», δήλωσε στο BBC, ο απόστρατος στρατηγός σερ Ρίτσαρντ Σίρεφ, διοικητής μεραρχίας στο Ιράκ τότε. «Πήραμε το μάθημά μας; Οχι, θεωρώ ότι δυσκολευόμαστε να διδαχθούμε από τα λάθη μας… Για έναν διοικητή στο πεδίο, ήταν ολοφάνερο ότι οδεύαμε προς μια στρατηγική αποτυχία», πρόσθεσε.

Η αποτυχία της 7ης Ιουλίου

Αλλά και η MI5, η υπηρεσία ασφαλείας της Βρετανίας, είχε μια σειρά από τραγικές αποτυχίες -μεταξύ πολλών αδιαμφισβήτητων επιτυχιών- στην αποτροπή τρομοκρατικών επιθέσεων. «Μετά από την 11η Σεπτεμβρίου η εκτίμηση ήταν ότι η πλέον πιεστική απειλή ασφαλείας για τη χώρα ήταν η τρομοκρατική απειλή από την Αλ Κάιντα και από άτομα και οργανώσεις που συνδέονταν με αυτήν», όπως εξήγησε στο BBC ο λόρδος Τζόναθαν Εβανς, επικεφαλής της MI5 από το 2007 έως το 2013.

Ομως με μια βάση δεδομένων που τότε περιλάμβανε περισσότερα από 20.000 «πρόσωπα ενδιαφέροντος» και με πολλές έρευνες εν εξελίξει ταυτόχρονα, η MI5 αντιμετώπιζε (και εξακολουθεί να αντιμετωπίζει) καθημερινά το δύσκολο έργο της ιεράρχησης των πληροφοριών, και ορισμένες φορές οι εκτιμήσεις δεν ήταν σωστές, όπως αποδείχθηκε με τον πλέον τραγικό τρόπο την 7η Ιουλίου του 2005, ημέρα κατά την οποία σκοτώθηκαν 52 άνθρωποι στο πλαίσιο μιας σειράς βομβιστικών επιθέσεων αυτοκτονίας σε ΜΜΜ του Λονδίνου. Η Υπηρεσία Ασφαλείας γνώριζε τον Μοχάμεντ Σιντίκ Χαν, ο οποίος αποδείχθηκε ότι ήταν ο εγκέφαλος των επιθέσεων, αλλά δεν γνώριζε τι προετοιμαζόταν να κάνει.

Σήμερα η τρομοκρατική απειλή δεν έχει, προφανώς, εκλείψει. Ομως, όπως σημείωσε ο πρώην επικεφαλής της MΙ5 «η εικόνα έχει αλλάξει. Η τρομοκρατία από μη κρατικούς φορείς εξακολουθεί να προκαλεί μεγάλη ανησυχία, όμως οι κρατικές απειλές καθίστανται ολοένα πιο σοβαρές και αποτελούν τουλάχιστον εξίσου σημαντική απειλή για την εθνική ασφάλεια με την τρομοκρατία από μη κρατικούς φορείς. Οι απειλές αυτές προέρχονται, με διαφορετικές μορφές, από τη Ρωσία, το Ιράν και τους πληρεξουσίους τους καθώς και από την Κίνα».

Η άνοδος της Ρωσίας και της Κίνας

«Περάσαμε τα πρώτα 20 χρόνια αυτού του αιώνα εστιάζοντας σχεδόν αποκλειστικά στην αντιτρομοκρατία και την καταστολή αντάρτικων οργανώσεων», δήλωσε ο σερ Αλεξ Γιάνγκερ, επικεφαλής της MI6 από το 2014 έως το 2020. «Χάσαμε την άνοδο της Κίνας ως στρατιωτικής δύναμης και ως στρατηγικής πρόκλησης». Οσο για τη Ρωσία, ο Ρίτσαρντ Σίρεφ (ο απόστρατος βρετανός στρατηγός που μετείχε στον πόλεμο του Ιράκ) το 2013 έγραψε το «Πόλεμος με τη Ρωσία», ένα πολιτικό θρίλερ στο οποίο προέβλεπε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Πολύ λίγοι, όμως, το διάβασαν.

Οπως συνοψίζεται στο δημοσίευμα του BBC, στον απόηχο της 11ης Σεπτεμβρίου και του «Πολέμου κατά της Τρομοκρατίας» που ακολούθησε, ενώ τα κράτη της Δύσης εστίαζαν στη μάχη κατά των Ταλιμπάν και του Ισλαμικού Κράτους και στην (αποτυχημένη) απόπειρα διαχείρισης του χάους που επικρατούσε στο Ιράκ, η Ρωσία και η Κίνα έθεταν σε εφαρμογή κολοσσιαία εξοπλιστικά προγράμματα, καταφέρνοντας, τελικά, ανά τα χρόνια, να περιορίσουν σημαντικά το στρατιωτικό πλεονέκτημα που απολάμβανε κάποτε το ΝΑΤΟ.

Ομως «το λάθος της Δύσης μετά από την 11η Σεπτεμβρίου δεν ήταν απλώς ότι είχε την προσοχή της στραμμένη μόνο στην αντιμετώπιση της τρομοκρατίας», σημείωσε ο Σαμ Ολσεν, επικεφαλής αναλυτής στην εταιρεία ανάλυσης πληροφοριών ασφαλείας Sibylline. «Παρερμήνευσε επίσης τη φύση της ανόδου της Κίνας, θεωρώντας εσφαλμένα ότι η οικονομική ενσωμάτωση θα οδηγούσε σε πολιτική σύγκλιση». Η Κίνα (όπως και το Ιράν, η Ρωσία και η Βόρεια Κορέα) θεωρείται «δύσκολος στόχος» για τη συλλογή πληροφοριών. Το 2001 η ανάλυση βιομετρικών δεδομένων βρίσκονταν σε πολύ πρώιμο στάδιο, σήμερα, όμως, διάφορες τεχνολογίες (όπως η αναγνώριση προσώπου και φωνής και η σάρωση ίριδας) καθιστούν ακόμη πιο δύσκολη την αποστολή πρακτόρων πέρα από σύνορα χωρίς να εντοπίζονται.

Πόσο καλά -ή πόσο ανεπαρκώς- κατανοούν, λοιπόν, σήμερα οι δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών την Κίνα; «Οι δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών κατανοούν πάρα πολλά για την Κίνα», απαντάει ο Σαμ Ολσεν της Sibylline. Το πρόβλημα, όμως, σύμφωνα με τον βρετανό ειδικό «είναι ότι βλέπουν τα επιμέρους κομμάτια χωρίς να κατανοούν πάντα τι προκύπτει από τον συνδυασμό τους. Η κινεζική ισχύς πλέον δεν περιορίζεται μόνο σε πλοία, πυραύλους και στρατεύματα. Εγκειται ολοένα περισσότερο στους ημιαγωγούς, στα κρίσιμα ορυκτά, στις μπαταρίες, στα λιμάνια, στις τηλεπικοινωνίες και στη βιομηχανική παραγωγική ικανότητα. Επομένως, το πρόβλημα συχνά είναι λιγότερο η αποτυχία συλλογής πληροφοριών και περισσότερο η αποτυχία στρατηγικής ερμηνείας τους».

Πριν από είκοσι πέντε χρόνια οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών διέθεταν πράγματι επιμέρους κομμάτια του παζλ όμως, συλλογικά, απέτυχαν να τα ενώσουν, ώστε να έβλεπαν καθαρά τι ερχόταν και να προσπαθούσαν να το αποτρέψουν. Αυτό σημαίνει πως όσο ικανή κι αν είναι μια χώρα στη συλλογή πληροφοριών, δεν μπορεί να κερδίσει το όποιο στρατηγικό πλεονέκτημα εάν δεν ξέρει πως να τις αξιοποιεί.

Ενας νέος αγνώριστος κόσμος

Είναι σαφές ότι ο κόσμος των μυστικών υπηρεσιών έχει καταστεί σχεδόν αγνώριστος στα 25 χρόνια που έχουν περάσει από εκείνο το ανέφελο πρωινό του Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη. Και με την έλευση της ΤΝ και των κβαντικών υπολογιστών, οι αλλαγές όχι μόνο θα συνεχιστούν, αλλά σε ορισμένους τομείς θα επιταχυνθούν ραγδαία. Ωστόσο, όπως παρατηρεί ο δημοσιογράφος του BBC, σε έναν κόσμο γεμάτο αντικρουόμενα αφηγήματα και συμφέροντα, σε δυνάμει μοιραία σφάλματα (ανάλυσης πληροφοριών ή στρατηγικού σχεδιασμού) δεν υποπίπτουν μόνον οι μυστικές υπηρεσίες της Δύσης. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις αποτελούν η καταστροφική πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 καθώς και η «11η Σεπτεμβρίου» του Ισραήλ, όπως χαρακτηρίστηκε από κάποιους η σφαγή της 7ης Οκτωβρίου του 2023.

Πάντως το πιο πρόσφατο παράδειγμα αποτυχίας των μυστικών υπηρεσιών από την άποψη της στρατηγικής διορατικότητας και του συναφούς σχεδιασμού ήταν η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ, τον περασμένο Φεβρουάριο, να μετάσχει στον πόλεμο κατά του Ιράν. Ολοι οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στον Κόλπο γνώριζαν ότι υπήρχε σοβαρός κίνδυνος το Ιράν να απαντήσει, κλείνοντας τα Στενά του Ορμούζ. Οι προειδοποιήσεις υπήρχαν κι όμως ο Τραμπ δεν είχε, όπως αποδείχθηκε, μια εναλλακτική τακτική, όταν το Ιράν έκανε ακριβώς αυτό που είχε προειδοποιήσει ότι θα κάνει, προκαλώντας τεράστια αναστάτωση (η οποία συνεχίζεται και επιδεινώνεται) στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. 

Το πλήθος έκλαιγε και προσευχόταν, η αστυνομία χρησιμοποίησε τους στίχους των τραγουδιών τους για τις ενημερώσεις της και ένας εφημέριος έδωσε κήρυγμα για την αδελφική συγχώρεση. Οι σκηνοθέτες της ταινίας «Oasis: Don’t Look Back in Anger» αναπολούν την πιο τρελή περιπέτεια της ζωής τους.

Στις 4 Ιουλίου του περασμένου έτους, οι Oasis ήταν έτοιμοι να ξεκινήσουν την πρώτη συναυλία της πολυαναμενόμενης επιστροφής τους, 16 χρόνια αφότου η μπάντα διαλύθηκε, όταν ο Λίαμ Γκάλαχερ έριξε μια κιθάρα προς το κεφάλι του αδελφού του Νόελ στα παρασκήνια στο Παρίσι.

Ωστόσο, μόλις 20 λεπτά πριν την έναρξη της συναυλίας, δεν υπήρχε κανένα ίχνος του τραγουδιστή.

«Τι στο διάολο;»

«Τότε η οθόνη στην οποία παρακολουθούσα όλα αυτά ξαφνικά έσβησε», λέει ο Γουίλ Λόβλεϊς, ο σκηνοθέτης που κινηματογραφούσε την επιστροφή. «Όταν επανήλθε, ξαφνικά ο Λίαμ και ο Νόελ ήταν εκεί και μιλούσαν. Μετά βγήκαν έξω και ξέσπασε αυτή η έκρηξη ενθουσιασμού».

Αργότερα, ο Νόελ φαίνεται στις λήψεις να εκφράζει την απίστευτη έκπληξή του που ο μικρότερος αδελφός του, με τον οποίο είχε αποξενωθεί εδώ και καιρό, μπόρεσε «να παραλείψει την τελική πρόβα, και μετά απλά να εμφανιστεί, να μου πιάσει το χέρι, και εγώ να λέω: “Τι στο διάολο;” Και φεύγει, ακούγοντας σαν να είναι 30 χρόνια νεότερος. Και εγώ λέω: “Είσαι εντελώς τρελός μαλάκας”».

Ατίθασοι νεαροί της εργατικής τάξης

Η είσοδος στο Κάρντιφ αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές σκηνές της ταινίας «Oasis: Don’t Look Back In Anger» του Λόβλεϊς και του συν-σκηνοθέτη Ντίλαν Σάουθερν, η οποία εστιάζει εν συντομία στο πώς οι ατίθασοι νεαροί της εργατικής τάξης από το Μάντσεστερ έγιναν το μεγαλύτερο ροκ συγκρότημα στον κόσμο τη δεκαετία του 1990, πριν επικεντρωθεί στο πώς, 30 χρόνια αργότερα, κατάφεραν να το επαναλάβουν.

Η περιοδεία «Oasis Live 25» περιλάμβανε 41 συναυλίες σε 14 χώρες και πέντε ηπείρους, με πάνω από δύο εκατομμύρια θεατές.

Η ταινία «Don’t Look Back In Anger» αποτυπώνει την τεράστια, ακατέργαστη δύναμη αυτών των συναυλιών, αλλά προσφέρει επίσης μια απροσδόκητα συναισθηματική έκπληξη, δείχνοντας πώς μια πικρή, μακροχρόνια διαμάχη μεταξύ δύο αδελφών θεραπεύτηκε από τη δύναμη της ίδιας τους της μουσικής – όχι μόνο για τους ίδιους, αλλά και για εκείνα τα εκατομμύρια των θαυμαστών.

«Ήμουν συγκλονισμένος»

Οι κάμερες καταγράφουν την έκπληκτη ομολογία του Νόελ ότι «δεν ήταν προετοιμασμένος για αυτή την έντονη εκδήλωση συναισθημάτων, για το τι σήμαινε αυτό για τον κόσμο». Ο Γουίλ Λόβλεϊς επιμένει ότι το ίδιο ίσχυε και για τους σκηνοθέτες.

«Φτάσαμε στο Κάρντιφ απροετοίμαστοι για αυτό το κύμα συναισθημάτων. Φαινόταν κάτι μεγαλύτερο από τους Oasis, κάτι που χρειαζόταν πολύς κόσμος. Δεν νομίζω ότι καταλάβαμε το μέγεθός του. Ήμουν συγκλονισμένος».

Μεταξύ των προηγούμενων μουσικών ταινιών των Σάουθερν και Λόβλεϊς συγκαταλέγονται το ροκ ντοκιμαντέρ για την indie σκηνή της Νέας Υόρκης Meet Me in the Bathroom (2022) και η ζωντανή αποχαιρετιστήρια συναυλία των LCD Soundsystem, Shut Up and Play the Hits (2012).

Ο Σάουθερν λέει ότι «ποτέ δεν αναφέρθηκε» το γεγονός ότι οι δύο τους είχαν γυρίσει επίσης το No Distance Left to Run, το ντοκιμαντέρ του 2010 για τους δηλωμένους αντιπάλους των Oasis, τους Blur.

«Οι γυρίσματα των προβών στο Λονδίνο απαιτούσαν πολλές διαπραγματεύσεις, επειδή δεν το είχαν επιτρέψει ποτέ στο παρελθόν»

Οι σκηνοθέτες έχουν τη δική τους ιστορία με το συγκρότημα από το Μάντσεστερ – ως οπαδοί.

Ο Λόβλεϊς θυμάται ότι, ως έφηβος που μεγάλωνε στα Fens της Ανατολικής Αγγλίας, άκουγε το «Definitely Maybe» σε ένα Walkman και σκεφτόταν: «Αυτή είναι η πρώτη μουσική που νιώθω σαν δική μου».

Ο Σάουθερν τους είδε το 1994 στο Hull Adelphi, χωρητικότητας 200 ατόμων, όταν οι βόρειοι της εργατικής τάξης «νιώθαμε σαν να ήταν το δικό μας συγκρότημα».

Όταν τα εισιτήρια για το «Oasis Live 25» βγήκαν στην πώληση, ο Λόβλεϊς βρισκόταν «μέσα σε ένα αυτοκίνητο, προσπαθώντας μάταια να κλείσει εισιτήριο από το κινητό του», ενώ ο Σάουθερν «τελικά τα παράτησε».

«Να γίνουμε αόρατοι»

Αργότερα τους προσέγγισαν για «ένα μεγάλο έργο», χωρίς όμως να τους πουν τι ακριβώς ήταν και τους έβαλαν να ορκιστούν να τηρήσουν μυστικότητα. Στη συνέχεια, τους έφεραν σε επαφή με τον δημιουργό της σειράς «Peaky Blinders», Στίβεν Νάιτ, ως σεναριογράφο, και το έργο ξεκίνησε.

«Οι γυρίσματα των προβών στο Λονδίνο απαιτούσαν πολλές διαπραγματεύσεις, επειδή δεν το είχαν επιτρέψει ποτέ στο παρελθόν», λέει ο Λόβλεϊς.

«Δεν θα γινόταν ποτέ αν απλά μπαίναμε εκεί μέσα με τις κάμερές μας», προσθέτει ο Σάουθερν. «Έπρεπε να βρούμε έναν τρόπο να γίνουμε αόρατοι».

Περίμεναν και περίμεναν

Έτσι, έκρυψαν τις κάμερες σε όλο τον εξοπλισμό ήχου. «Είχαμε ένα άθλιο προκάτ έξω, εν μέσω καύσωνα, για να μπορούμε να παρακολουθούμε τα πάντα», λέει ο Σάουθερν. «Ήταν εντελώς άχαρο», χαμογελά ο Λόβλεϊς.

«Αλλά για έξι εβδομάδες, οι Oasis δεν είδαν ούτε εμάς ούτε το συνεργείο μας».

Το συγκρότημα επανέφερε τραγούδια που δεν είχε παίξει εδώ και χρόνια, με τον Νόελ να τραγουδάει πλέον, ενώ οι σκηνοθέτες είχαν στρέψει μια κάμερα προς την πόρτα για να καταγράψουν τη μεγαλοπρεπή άφιξη του Λίαμ. Περίμεναν και περίμεναν.

Μαζί στο ίδιο δωμάτιο μετά από 16 χρόνια

«Κανείς δεν ήξερε ακριβώς πότε θα έρθει» λέει ο Σάουθερν. «Υπήρχε μια αισθητή ένταση. Γνωρίζαμε ότι είχαμε να κάνουμε με αυτούς τους ιστορικά εκρηκτικούς χαρακτήρες, οπότε αναρωτιόσουν: “Θα τσακωθούν – ή θα αγκαλιαστούν;”

»Και φυσικά δεν έκαναν ούτε το ένα ούτε το άλλο. Είχαν μια δουλειά να κάνουν. Εκτός από μια πολύ σύντομη φωτογράφιση, δεν είχαν βρεθεί μαζί στο ίδιο δωμάτιο εδώ και 16 χρόνια. Τότε μπαίνει ο Λίαμ, αφήνει την τσάντα του και λέει: “Είμαστε έτοιμοι, λοιπόν;” Δύο ώρες αργότερα, ενώ παίζουν το φινάλε του “Champagne Supernova”, παίρνει την τσάντα του και φεύγει. Το έκανε αυτό κάθε μέρα. Και ξαφνικά άρχισαν να δίνουν συναυλίες – και η ένταση άρχισε να λιώνει. Μπορούσες να δεις τον Νόελ και τον Λίαμ να έρχονται πιο κοντά κάθε βράδυ”».

«Η συμφιλίωση δεν συνέβη στις πρόβες», λέει ο Σάουθερν. «Άρχισε να συμβαίνει επί σκηνής και συνέχισε να συμβαίνει»

 «Εκεί, ανάμεσα στο πλήθος»

Γυρίστηκαν δεκατρείς συναυλίες, αλλά οι σκηνοθέτες ήθελαν κάτι περισσότερο από μια απλή ταινία συναυλίας, οπότε προσέλαβαν ανθρώπους με αυτό που ο Σάουθερν αποκαλεί «μοναδικό μάτι».

«Προσλάβαμε κινηματογραφιστές για να χειριστούν κάθε κάμερα, αντί για κάποιον που είχε γυρίσει τους Stereophonics την προηγούμενη εβδομάδα».

Αυτό σήμαινε ανθρώπους όπως ο Χάρης Ζαμπαρλούκος (Belfast, Beetlejuice, Beetlejuice), ο Λολ Κρόουλι (που κέρδισε Όσκαρ για το The Brutalist) και ο υποψήφιος για Όσκαρ για το Moonlight, Τζέιμς Λάξτον.

Ο Σάουθερν είχε παρατηρήσει ότι κλασικές ταινίες ροκ ντοκιμαντέρ, όπως το Monterey Pop και το Gimme Shelter, γυρίστηκαν από «τους μεγάλους της εποχής».

Κρατούσε μάλιστα και ο ίδιος μια κάμερα. «Ήθελα να βρίσκομαι εκεί, ανάμεσα στο πλήθος», εξηγεί.

«Να μην κοιτάς πίσω με οργή»

Η ταινία περιλαμβάνει ασυνήθιστα προσωπικό υλικό με θαυμαστές όλων των ηλικιών. Μια ελεύθερη δύτρια από τη Νότια Κορέα εξηγεί πώς οι στίχοι του συγκροτήματος την βοήθησαν να ξεπεράσει την κατάθλιψη· ένας έφηβος που κλαίει ασταμάτητα παρηγορείται από έναν άγνωστο· ένας άντρας που κάθεται σταυροπόδι στο πάτωμα προσεύχεται ενώ τραγουδάει μαζί με το «Slide Away»· μια νεαρή γυναίκα που επέζησε της βομβιστικής επίθεσης στο Manchester Arena το 2017, αλλά έμεινε με το «σύνδρομο του επιζώντος», συνειδητοποιεί ότι το νόημα όλων αυτών είναι «να μην κοιτάς πίσω με οργή».

Ο Σάουθερν το συνοψίζει: «Η επίδραση που έχει η μουσική στους ανθρώπους είναι σαν μαγεία. Στην ταινία, ο Λίαμ λέει: “Είναι σαν να προέρχεται από κάπου αλλού”».

Ο ιερέας και οι Oasis

Η αφήγηση ενισχύθηκε περαιτέρω από μια σειρά «απροσδόκητων δώρων», όπως τα αποκαλεί ο Σάουθερν. «Πριν γυρίσουμε, πήγαμε στο Μπέρνεϊτζ όπου μεγάλωσαν οι Γκάλαχερ και απορροφήσαμε τα πάντα. Πήγαμε στην εκκλησία του Αγίου Βερνάρδου, απέναντι από το παλιό δημοτικό σχολείο τους, και ρωτήσαμε τον πάτερ Λουκ αν μπορούσαμε να γυρίσουμε. Δεν είχαμε ιδέα ότι, τη μοναδική μέρα που μπορούσαμε να γυρίσουμε, θα διάβαζε το απόσπασμα από τη Βίβλο όπου ο Άγιος Πέτρος ρωτά τον Ιησού: “Πόσες φορές πρέπει να συγχωρήσω τον αδελφό μου που αμάρτησε εναντίον μου;” Και του απαντά: “Όχι επτά φορές, αλλά 77 φορές.”

»Στη συνέχεια, αφιέρωσε ολόκληρο το κήρυγμά του εκείνο το πρωί στον Νόελ και τον Λίαμ».

 Γέλιο και θλίψη, όλα μαζί

Ένα ακόμη δώρο ήταν η ανακάλυψη αρχειακού υλικού όπου ο Νόελ αποκαλύπτει ότι έχει ένα «ελάττωμα χαρακτήρα που σημαίνει ότι δεν μπορώ ποτέ να συγχωρήσω… κανέναν, ποτέ».

Αυτό στη συνέχεια καταρρίπτεται σταδιακά κατά τη διάρκεια της ταινίας. Υπάρχει επίσης ένας αστείος αστυνόμος σε μια συναυλία, του οποίου η ενημέρωση προς την ομάδα του αποτελείται από τίτλους τραγουδιών των Oasis. «Απλά θα πρέπει να το δεχτούμε (Roll With It)», λέει. «Είναι το The Masterplan».

Μια πιο θλιβερή στιγμή έρχεται στο Σάο Πάολο, όταν το συγκρότημα μαθαίνει ότι ο μπασίστας των Stone Roses, Γκάρι «Μάνι» Μούνφιλντ, έχει πεθάνει σε ηλικία 63 ετών.

Βλέπουμε τους μουσικούς σε κατάσταση σοκ, τον Λίαμ να αφιερώνει το «Live Forever» στον «αγαπημένο μας φίλο, τον ήρωά μας», και έναν ορατά συγκλονισμένο Νόελ να παίζει το σόλο στην κιθάρα, ενώ κοιτάζει το πρόσωπο του Μάνι σε μια οθόνη πάνω από τη σκηνή.

«Πιθανότατα υπάρχουν εκτελέσεις του “Live Forever” που ήταν τεχνικά καλύτερες», λέει ο Σάουθερν, «αλλά αυτή έπρεπε να μπει».

«Η συμφιλίωση»

Με έως και 20 κάμερες να λειτουργούν ταυτόχρονα, οι σκηνοθέτες κατέληξαν με «εκατοντάδες και εκατοντάδες ώρες» υλικού. Μια από τις πιο οδυνηρές αποφάσεις κατά το μοντάζ ήταν η παράλειψη ενός κοντινού πλάνου τριών λεπτών με μια έφηβη που έκλαιγε κατά τη διάρκεια του «Talk Tonight», επειδή απλά δεν ταίριαζε πουθενά.

Και, ενώ η ταινία δεν περιέχει πολλά κουτσομπολιά και αποκαλύψεις, υπάρχει δύναμη σε ό,τι μένει ανείπωτο.

«Η συμφιλίωση δεν συνέβη στις πρόβες», λέει ο Σάουθερν. «Άρχισε να συμβαίνει επί σκηνής και συνέχισε να συμβαίνει».

Ο Γουίλ Λόβλεϊς, προσθέτει: «Γεφυρώνουν αυτό το τεράστιο χάσμα όχι ιδιωτικά, αλλά δημόσια. Και τα πράγματα έλαβαν συγχώρεση χωρίς να ειπωθεί ούτε μια λέξη. Ίσως αυτό να είναι ένα από τα πράγματα που συγκινεί τον κόσμο».

Συνήθως, οι Γκάλαχερ δίνουν συνεντεύξεις ξεχωριστά, αλλά στο τέλος δίνουν την πρώτη τους κοινή συνέντευξη εδώ και δύο δεκαετίες – ως ώριμοι άνδρες που αναστοχάζονται, επαινώντας τη συμβολή του άλλου, γελώντας με το χιούμορ του άλλου και με το «τρελοκομείο» των Oasis.

«Είμαστε σε επαφή πολύ περισσότερο από ό,τι ήμασταν ποτέ στο παρελθόν», λέει ο Νόελ. «Είχα ξεχάσει πόσο αστείος ήταν ο Λίαμ. Όλα τα μικρά πράγματα που μας ενοχλούσαν ο ένας στον άλλον έχουν εξαφανιστεί».

*Το «Oasis: Don’t Look Back in Anger» προβάλλεται στην Αθήνα σε IMAX κινηματογράφους στις 12 Σεπτεμβρίου.

*Με στοιχεία από theguardian.com

Όταν σχεδόν 300 τόνοι θρυμματισμένου γυαλιού χρησιμοποιήθηκαν ως υπόστρωμα για την κατασκευή τμήματος του αυτοκινητόδρομου 75 στο Αϊντάχο.

Στις αρχές του 2002, στην καρδιά της γραφικής κοιλάδας Wood River στο Αϊντάχο των ΗΠΑ, συντελέστηκε ένα από τα πιο ιδιαίτερα και συζητημένα πειράματα στην ιστορία των δημόσιων υποδομών.

Το πρωτοποριακό πείραμα ανακύκλωσης πραγματοποιήθηκε στο Αϊντάχο το 2002 

Σχεδόν 300 τόνοι από θρυμματισμένα μπουκάλια -τα πολύχρωμα, άχρηστα απομεινάρια της καθημερινής κατανάλωσης μιας ολόκληρης κοινότητας- «εξαφανίστηκαν» κάτω από την άσφαλτο του αυτοκινητόδρομου 75, κοντά στο Κέτσαμ.

Δεν επρόκειτο για μια παράνομη απόρριψη ή μια πρόχειρη χωματερή, αλλά για ένα έργο προϋπολογισμού 5,6 εκατομμυρίων δολαρίων.

Η ιδέα: Από ένα βουνό «σκουπιδιών» στα θεμέλια ενός δρόμου

Η αφετηρία της ιδέας ήταν ένα οξύ, πρακτικό πρόβλημα τοπικής διαχείρισης απορριμμάτων. Το κέντρο ανακύκλωσης Ohio Gulch βρισκόταν αντιμέτωπο με ένα τεράστιο, διαρκώς διογκούμενο βουνό από γυάλινα δοχεία. Το γυαλί είναι ένα υλικό αιώνιο, αλλά η μεταφορά του σε μακρινές εξειδικευμένες μονάδες ανακύκλωσης ήταν οικονομικά ασύμφορη λόγω του μεγάλου βάρους και του όγκου του.

Αντί το υλικό αυτό να οδηγηθεί στις χωματερές, ο πολιτειακός γερουσιαστής του Αϊντάχο Clint Stennett και οι μηχανικοί της πολιτείας πρότειναν μια ριζοσπαστική λύση: τη θραύση και διαλογή του γυαλιού ώστε να μετατραπεί σε «cullet» (θραύσματα μεγέθους χαλικιού) και τη χρήση του ως εναλλακτικό υλικό επίχωσης στο υπόστρωμα του δρόμου.

«Πρόκειται για ένα εξαιρετικό παράδειγμα συνεργασίας πολιτών, επιχειρήσεων και κυβέρνησης για τη βέλτιστη αξιοποίηση των πόρων μας», είχε δηλώσει ο γερουσιαστής Stennett κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στο έργο. «Είναι κρίσιμο, όχι μόνο στα έργα αυτοκινητοδρόμων αλλά σε όλες τις πτυχές της ζωής μας, να αναζητούμε την επαναχρησιμοποίηση των πολυτίμων πόρων μας».

Το πρόβλημα: Η σκληρή πραγματικότητα

Παρά τον ενθουσιασμό, η εφαρμογή του εγχειρήματος αποκάλυψε τις τεχνικές και οικονομικές προκλήσεις της μηχανικής των υλικών.

Υπόστρωμα vs. Τάπητας κυκλοφορίας

Όπως επισημαίνει η Ομοσπονδιακή Διοίκηση Αυτοκινητοδρόμων των ΗΠΑ (FHWA), υπάρχει θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στη χρήση του γυαλιού ως υπόστρωμα και στη χρήση του ως ασφαλτικό μίγμα:

• Στην άσφαλτο: Το γυαλί παρουσιάζει φτωχή πρόσφυση με το ασφαλτικό συνδετικό υλικό. Με την πάροδο του χρόνου, η εισχώρηση υγρασίας προκαλεί αποκόλληση και ταχεία φθορά του οδοστρώματος.
• Στο υπόστρωμα: Ως ανεπεξέργαστο υλικό επίχωσης κάτω από την άσφαλτο, το σωστά θρυμματισμένο γυαλί συμπεριφέρεται εξαιρετικά. Προσφέρει καλή αποστράγγιση, μηδενίζει τις αιχμηρές γωνίες (καθιστώντας το ασφαλές στη διαχείριση) και συμπεριφέρεται παρόμοια με τη φυσική άμμο ή το χαλίκι.

Το οικονομικό αδιέξοδο

Το πραγματικό εμπόδιο που εμπόδισε την καθολική υιοθέτηση της μεθόδου δεν ήταν τεχνικό, αλλά αμιγώς οικονομικό. Η επεξεργασία του γυαλιού (θραύση, καθαρισμός, διαβάθμιση κόκκων) απαιτεί εξειδικευμένο εξοπλισμό και ενέργεια. Στο Αϊντάχο -όπως και σε πολλές άλλες περιοχές- τα φυσικά πετρώματα και το χαλίκι είναι άφθονα και εξαιρετικά φθηνά.

Όταν υπολογίστηκε το συνολικό κόστος επεξεργασίας και μεταφοράς του γυαλιού, αποδείχθηκε ότι το γυαλί ήταν αισθητά ακριβότερο από το φυσικό χαλίκι. Το πείραμα απέδειξε ότι η ιδέα ήταν τεχνικά εφικτή, αλλά οικονομικά ασύμφορη για ευρεία κλίμακα, εκτός αν συνυπολογιστεί το υψηλό περιβαλλοντικό κόστος της υγειονομικής ταφής.

Ο συμβολισμός: Θάβοντας τα ίχνη των καταναλωτικών συνηθειών

Πέρα από τις τεχνικές εκθέσεις και τους προϋπολογισμούς, το πείραμα του Αϊντάχο φέρει έναν βαθύ κοινωνικό και φιλοσοφικό συμβολισμό.

• Η μεταμόρφωση του εφήμερου σε «αιώνιο»: Οι 300 τόνοι γυαλιού ήταν κάποτε μπουκάλια αναψυκτικών, αλκοόλ ακόμα και τροφίμων -αντικείμενα μιας χρήσης, σχεδιασμένα για να καταναλωθούν σε λεπτά και να απορριφθούν. Με τη θραύση και τη μετατροπή τους σε δομικό υλικό, τα εφήμερα αυτά απορρίμματα απέκτησαν μια νέα, «αιώνια» λειτουργία ως ραχοκοκαλιά μιας δημόσιας υποδομής.
• Ο καθρέφτης της πολιτισμικής διαχείρισης: Η εικόνα χιλιάδων αυτοκινήτων που τρέχουν ανυποψίαστα πάνω από εκατομμύρια θρυμματισμένα μπουκάλια συμπυκνώνει τον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος πολιτισμός διαχειρίζεται την υπερκατανάλωση. Αντί να μειώσει την παραγωγή αποβλήτων, αναζητά ευφυείς τρόπους να τα «θάψει» κάτω από την άσφαλτο της… ανάπτυξης.
• Το βουβό θεμέλιο: Το γυαλί δεν χρειάστηκε να ξαναγίνει μπουκάλι για να φανεί χρήσιμο. Μετατράπηκε σε ένα αόρατο, βουβό θεμέλιο που βαστάει το βάρος των τροχών της καθημερινότητας.

Αϊντάχο: Ένα διαχρονικό μάθημα βιωσιμότητας

Το πείραμα του Αϊντάχο στον αυτοκινητόδρομο 75 παραμένει ένα διαχρονικό μάθημα βιωσιμότητας. Απέδειξε ότι η κυκλική οικονομία απαιτεί κάτι παραπάνω από καλές προθέσεις: απαιτεί τη συνέργεια της φυσικής, της τεχνολογίας και της οικονομικής πραγματικότητας. Μπορεί το θρυμματισμένο γυαλί να μην αντικατέστησε το χαλίκι στους δρόμους της υφηλίου, αλλά κατάφερε να αποδείξει ότι ακόμη και τα σπασμένα απομεινάρια του καταναλωτισμού μπορούν να κρατήσουν, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, το βάρος του μέλλοντός μας.